یکشنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۵
پیام عابدی – قلمرو رفاه: در روزهای آینده اعلان رسمی برندهٔ جایزهٔ یادبود آلفرد نوبل در علوم اقتصادی برای سال ۲۰۲۶ از سوی فرهنگستان علوم پادشاهی سوئد می‌تواند توجه جامعهٔ بین‌المللی را به سیر تحول اندیشه‌های اقتصادی جلب کند.
سنّت دیرینهٔ «محرمانگی» اسامی کاندیداها به مدت ۵۰ سال همواره فضایی گمانه‌زنانه ایجاد می‌کند؛ با این حال، تحلیل‌های گوناگون و الگوی پژوهش‌های جریان اصلی اقتصاد نشان می‌دهد که نامزدهای برجستهٔ امسال پیوندی ناگسستنی با مفاهیم بنیادی اقتصادِ رفاه دارند.
اقتصاد رفاه، شاخه‌ای ارزش‌محور و کاربردی از دانش اقتصاد، چگونگی تخصیص منابع را در جهت تحقق بیشترین خشنودی، توزیع عادلانهٔ ثروت، و افزایش میزان کارایی بررسی می‌کند. در میان گزینه‌های احتمالی مطرح‌شده برای نوبل امسال چهره‌های برجسته‌ای به چشم می‌خورند که هر یک با نگاهی نو زوایایی تاریک از سازوکار بازارهای آزاد، مداخله‌های دولتی، و رفتار کارگزاران اقتصادی را آشکار ساخته‌اند؛ آنان بازتعریفی عمیق از معیارهای رفاه اجتماعی ارائه داده‌اند.
ناپایداری بازارهای مالی
یکی از محوری‌ترین چهره‌ها در میان نامزدهای نوبل امسال سنفورد گروسمن است که دستاوردهای نظری‌اش دگرگونی بنیادینی در دانش اقتصاد اطلاعات ایجاد کرده است. نظریهٔ مشهور او با عنوان «پارادوکس گروسمن و استیگلیتز» فرضیهٔ کلاسیک «بازار کارا» را که مدعی بود قیمت‌ها در تمام لحظات منعکس‌کنندهٔ تمام اطلاعات موجودند به چالش کشید.
از دیدگاه اقتصاد رفاه، این دستاورد یک بحث ریاضی یا بازارمحور نیست و پیامدهای مستقیم برای رفاه عمومی دارد. زمانی که اطلاعات به‌عنوان کالایی «هزینه‌بَر» شناخته می‌شود، فرض دسترسی یکسان و رایگان همهٔ افراد به داده‌های واقعی فرو می‌ریزد. این ناهمگونی اطلاعاتی میان سرمایه‌گذاران کلان و مردم عادی به ناکارآمدی تخصیص منابع و در نهایت به کاهش رفاه عمومی منجر می‌شود. تبیین این تناقض منطقی از سوی گروسمن بنیانی علمی برای لزوم مقررات‌گذاری و شفاف‌سازی در نهادهای مالی فراهم ساخت تا از اتلاف سرمایه‌ها جلوگیری شود و بستری عادلانه‌تر برای بازیگران خرد شکل گیرد.
تثبیت پولی در خدمت رفاه عمومی
علاوه بر اقتصاد اطلاعات، شاخه‌های دیگری از نظریات نوبل‌پژوهان امسال به شکلی عمیق با پدیده‌های کلان و ساختاری رفاه در ارتباط است. متیو جکسون با بنیان‌گذاری «اقتصاد شبکه‌یی» نشان داد که تصمیم‌گیری و بخت اقتصادی افراد در خلأ رخ نمی‌دهد؛ «موقعیت جغرافیایی» و «نقشهٔ ارتباطات اجتماعی» افراد تعیین‌کنندهٔ اصلی دسترسی آنها به فرصت‌های شغلی و امکان رهایی از تلهٔ فقر است.
بر اساس این رویکرد، برنامه‌های رفاهی دولتی فقط با انتقال یک‌طرفهٔ منابع مالی ناکام خواهند ماند، مگر آنکه توانایی تغییر و بهبود ساختار شبکه‌های انسانی را داشته باشند. در سوی دیگر، مایکل وودفورد با ارائه دادن الگوی نوکِینزی مدرن برای سیاست‌های پولی ابزاری قدرتمند برای مهار کردن تورم و تثبیت شرایط اقتصادی در اختیار نهادهای حکومتی گذاشت.
از آنجا که تورم مخرب‌ترین آسیب را به قدرت خرید و سطح زندگی قشرهای ضعیف جامعه وارد می‌کند، ابزارهای وودفورد در مدیریت انتظارات عمومی نقشی بنیادین در حفظ ثبات کلان اقتصادی و جلوگیری از افت ناگهانی شاخص‌های رفاه اجتماعی ایفا کرده است.
انسان واقعی در معادلات رفاه و عدالت
تکامل مفاهیم رفاهی در نظریات کاندیداهای امسال بدون توجه به تحولات مدرن فناورانه و روان‌شناختی کامل نمی‌شود. سوزان اتی با تلفیق ابزارهای یادگیری ماشین و الگوریتم‌های هوشواره (هوش مصنوعی) با تحلیل‌های اقتصادی فصل نوینی در بازطراحی بازارهای دیجیتال و حراج‌های آنلاین گشود.
در اقتصاد رفاه، کاربست الگوریتم‌های بهینه‌شده به تخصیص صحیح‌تر کالاها، کاهش هزینه‌های مبادله، و بهبود دسترسی مصرف‌کنندگان منجر می‌شود که حاصلش افزایش مازاد رفاه مصرف‌کننده است. در نقد نگاه خالص مکانیکی، ارنست فر با اتکا به دستاوردهای اقتصاد رفتاری و آزمایشگاهی فرض انسان کاملاً منفعت‌طلب را رد کرد.
او ثابت کرد که هنجارهایی نظیر احساسِ انصاف، تقابلِ رفتاری، و میل به عدالت محوری‌ترین محرک‌های تصمیم‌گیری انسانی‌اند. شواهدِ فر نشان می‌دهد که سیاست‌های اقتصادی و رفاهی زمانی موفق خواهد بود که با درک ساختار روانی انسان‌ها طراحی شود، زیرا که نادیده گرفتن اولویت‌های اخلاقی جوامع می‌تواند به سرخوردگی عمومی و فروپاشی کارایی نهادهای کارفرما و کارپذیر بینجامد.