چهارشنبه ۱ مهر ۱۴۰۵
جمهوری اسلامی در بحران کسری فزایندهٔ بنزین دست‌وپا می‌زند، چالشی که ریشهٔ آن بسیار عمیق‌تر و گسترده‌تر از تحریم‌ها و جنگ اخیر است.
مرکز داده‌های باز ایران برآورد می‌کند که کشور هم‌اکنون با حدود ۳۰درصد کسری بنزین مواجه است و سه‌چهارم این کمبود را با افزودن مواد غیراستاندارد به بنزین پایهٔ پالایشگاه‌ها و تولید بنزین نامرغوب در واحدهای پتروشیمی جبران می‌کند.
در این میان، اختلال در واردات بنزین به تشدید کسری و تشکیل صف‌های طولانی در جایگاه‌های سوخت منجر شده است.
دولت در ۱۵ شهریور (۶ سپتامبر) نرخ هر لیتر بنزین آزاد را دوبرابر کرد و به ۱۰۰هزار ریال (معادل ۴/۳۴ سنت آمریکا با نرخ فعلی ارز) رساند، اما سهمیهٔ ماهانهٔ ۶۰ لیتری بنزین ۱۵هزار ریالی و ۵۰ لیتری بنزین ۳۰هزار ریالی بدون تغییر باقی ماند. بهای سوخت در ایران اثری فوری و تورمی بر دیگر قیمت‌ها و هزینه‌های جاری زندگی دارد.
دولت همچنین سهمیهٔ بنزین خودروهای پلاک جدید و وارداتی را به‌کلی لغو کرد. بنابراین، این خودروها فقط امکان استفاده از بنزین آزاد ۱۰۰هزار ریالی را دارند.
با توجه به وجود ۲۲میلیون خودرو بنزین‌سوز و سهمیهٔ ماهانه ۱۱۰ لیتر، روزانه ۸۰میلیون لیتر بنزین سهمیه‌یی و ۳۴میلیون لیتر بنزین آزاد به جایگاه‌ها تحویل داده خواهد شد. دوبرابر شدن نرخ بنزین آزاد حدود ۴۵۰میلیون دلار درآمد برای دولت به همراه دارد و لغو سهمیهٔ بنزین خودروهای وارداتی و پلاک جدید نیز طی یک سال آینده ۳۵ تا ۵۰ میلیون دلار درآمد دیگر ایجاد خواهد کرد.
ابعاد کسری بنزین: چگونه مصرف ۱۰برابر شد؟
ایران ۱۰ پالایشگاه عمده نفت دارد که تنها چهار مورد از آنها پس از انقلاب ۱۳۵۷ راه‌اندازی شده‌اند. هرچند طی پنج دههٔ گذشته واحدهای جدیدی به پالایشگاه‌های پیش از انقلاب اضافه شده و مجموع ظرفیت پالایش نفت و میعانات گازی کشور به ۲/۴میلیون بشکه در روز رسیده است، یعنی ۳/۵برابر دوران پیش از انقلاب.
در همین فاصله، مصرف روزانه‌ٔ بنزین کشور از ۱۳/۸ میلیون لیتر در سال ۱۳۵۷ به ۱۳۴ میلیون لیتر در سال جاری جهش یافته و تقریباً ۱۰برابر شده است. ایران در سال ۱۳۹۶ با راه‌اندازی بزرگ‌ترین پالایشگاه تولید بنزین، یعنی ستاره خلیج فارس، توانست تراز بنزین کشور را برقرار کند، اما پس از دوران کرونا، ناترازی دوباره اوج گرفت.
به‌استثنای دوران کرونا، ایران از سال ۱۳۶۱ همواره واردکنندهٔ بنزین بوده و حتی در اوج واردات در سال ۱۳۸۵، بیش از ۳۷ درصد بنزین مصرفی کشور از خارج تامین می‌شد.
با تشدید تحریم‌های آمریکا در دوران ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، دولت با افزایش تولید بنزین غیراستاندارد در پتروشیمی‌ها و توسعه سوخت سی‌ان‌جی برای خودروهای دوگانه‌سوز، واردات و مصرف داخلی بنزین را کاهش داد. با این حال، از سال ۱۳۹۷ نه‌تنها پالایشگاه جدیدی وارد مدار نشده، بلکه از سال ۱۴۰۰ و در پی تشدید کسری گاز، تولید و عرضه روزانه سی‌ان‌جی ۳۸ درصد سقوط کرده و به زیر ۱۶ میلیون مترمکعب رسیده است. افت عرضه سی‌ان‌جی به‌تنهایی باعث افزایش روزانه ۹ میلیون لیتری مصرف بنزین کشور طی پنج سال گذشته شده است.
در نتیجه، طبق آمارهای بانک مرکزی، واردات بنزین از ۱۹۷ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۲/۹ میلیارد دلار در سال گذشته جهش یافته است.
بنزین ارزان و فشار معیشتی؛ چرا افزایش قیمت دشوار است؟
بنزین در ایران ممکن است بر مبنای نرخ دلاری ارزان به نظر برسد، اما با توجه به وضعیت درآمدی و فشارهای اقتصادی بر خانوارهای ایرانی، اصلاً ارزان نیست.
بر اساس مصوبه مزدی دولت، حداقل دستمزد ماهانه کارگران حدود ۱۶۳ میلیون ریال است؛ رقمی که با نرخ فعلی ارز (۲/۳ میلیون ریال به ازای هر دلار)، تنها معادل ۷۲ دلار در ماه است.
ایران که زمانی یکی از سه اقتصاد بزرگ منطقه بود، اکنون به رتبه هفتم سقوط کرده و کشورهایی چون پاکستان و مصر از آن پیشی گرفته‌اند. هم‌زمان، سهم ایران از اقتصاد منطقه از حدود ۲۵ درصد به کمتر از ۶ درصد کاهش یافته است.
خانوارهای ایرانی به‌شدت زیر بار تورم و بیکاری فزاینده قرار دارند. طبق تازه‌ترین داده‌های مرکز آمار ایران و محاسبات مرکز داده‌های باز ایران، شاخص فلاکت کشور در بهار ۲۰۲۶ به رکورد ۸۹ رسید. این شاخص که از مجموع نرخ تورم و نرخ بیکاری به دست می‌آید، بازتاب‌دهنده فشار اقتصادی ناشی از رشد قیمت‌ها و کمبود اشتغال است.
شکاف ۱۰۰برابری؛ بهای بنزین در ایران در مقایسه با بازارهای جهانی
جمهوری اسلامی اکنون بنزین را با سه نرخ عرضه می‌کند: نرخ سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومانی (ماهانه ۶۰ لیتر)، سه هزار تومانی (ماهانه ۵۰ لیتر) و ۱۰ هزار تومانی آزاد.
بررسی مرکز داده‌های باز ایران نشان می‌دهد قیمت بنزین در سال ۱۳۵۷ حدود یک تومان (معادل ۱۰ سنت وقت) بود؛ اما اکنون با نرخ‌هایی معادل کمتر از ۰/۷ سنت، ۱/۳ سنت و ۴/۳ سنت فروخته می‌شود.
در اوایل انقلاب، قیمت بنزین در داخل کشور نصف قیمت‌های جهانی بود، اما اکنون قیمت یک لیتر بنزین در بازارهای بین‌المللی حدود ۱/۵ دلار و میانگین قیمت آن در ایران حدود ۱/۴ سنت است؛ شکافی در حدود ۱۰۰ برابر.
جمهوری اسلامی طی پنج دهه گذشته بارها قیمت بنزین را افزایش داده، اما سقوط شدید ارزش ریال همواره شکاف میان قیمت داخلی و خارجی را عمیق‌تر کرده است.
بر پایه آخرین برآورد آژانس بین‌المللی انرژی، ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۲ میلیارد دلار یارانه پنهان به محصولات نفتی اختصاص داده بود؛ رقمی که بیانگر اختلاف ارزش فراورده‌های مصرفی داخل با بازارهای جهانی است و بالاترین میزان در دنیا به شمار می‌رود.
آمارهای وزارت نفت نشان می‌دهد بنزین سهمی نزدیک به ۳۰ درصد از کل محصولات نفتی مصرفی کشور دارد.
افزایش قیمت بنزین توسط دولت در آبان ۱۳۹۸ اعتراضات گسترده‌ای به همراه داشت. اکنون نیز با وجود تورم سنگین، هرگونه افزایش دوباره قیمت بنزین می‌تواند شعله تورم را تندتر کند.
پالایشگاه‌های قدیمی؛ چرا تولید با مصرف بنزین همگام نشده است؟
پالایشگاه‌های کشور طی دهه‌های گذشته به‌خوبی نوسازی و تجهیز نشده‌اند. سوءمدیریت و فقدان سرمایه‌گذاری، در کنار تحریم‌ها و محدودیت دسترسی به سرمایه و فناوری روز، مسیر نوسازی آنها را ناهموار کرده است.
طبق گزارش محرمانه‌ای از وزارت نفت که به رویت مرکز داده‌های باز ایران رسیده، پالایشگاه‌ها یک‌سوم نفت خام دریافتی را ــ بدون احتساب میعانات گازی ــ به مازوت و قیر تبدیل می‌کنند؛ در حالی که این رقم در پالایشگاه‌های مدرن جهان حدود ۴ درصد است.
علاوه بر این، ۸۰ درصد بنزین تولیدی کشور اکتان ۸۷ دارد. دولت طی سال‌های اخیر برای مهار هزینه‌های تولید، فرایند ساخت بنزین سوپر را متوقف و عرضه بنزین یورو ۴ و یورو ۵ را محدود کرده است.
این مسئله مصرف بنزین را بالاتر می‌برد؛ چرا که نامتناسب بودن عدد اکتان با موتور خودرو، راندمان احتراق را پایین می‌آورد و موجب سوختن بنزین بیشتری می‌شود.
در جریان جنگ اخیر، پالایشگاه لاوان با ظرفیت تولید روزانه بیش از ۳/۵ میلیون لیتر بنزین آسیب دید و از چرخه تولید خارج شد.
لاوان از تأسیسات حیاتی پالایشی ایران در جزیره لاوان خلیج فارس است.
این پالایشگاه که از سال ۱۳۵۵ با ظرفیت اسمی اولیه ۲۰ هزار بشکه در روز آغاز به کار کرده، نقشی کلیدی در تأمین انرژی و فراورده‌های نفتی کشور، به‌ویژه در استان‌های جنوبی، ایفا می‌کند.
افزایش قیمت، افت ارزش ریال و قاچاق؛ دولت چه گزینه‌هایی دارد؟
ساختار فرسوده، مدیریت ناکارآمد، فساد ساختاری و یارانه‌های پنهان هنگفت در کنار پیامدهای تحریم و جنگ اخیر، ناترازی بنزین را به نقطه‌ای بحرانی رسانده و تأمین سوخت را برای دولت بسیار دشوار کرده است.
افزایش قیمت بنزین همواره ریسک جدی اعتراضات گسترده مردمی و موج‌های تورمی تازه را در پی دارد. از سویی، فاصله ۱۰۰ برابری میان قیمت‌های داخلی و بین‌المللی مانع از آزادسازی ناگهانی و یک‌شبه نرخ سوخت می‌شود.
تجربه گذشته نیز نشان داده که افزایش قیمت بنزین اثر پایداری بر کاهش مصرف ندارد؛ به‌ویژه آنکه با افت ممتد ارزش پول ملی ــ نظیر افت ۵۵ درصدی ارزش ریال طی یک سال گذشته ــ اثر هرگونه افزایش قیمتی در میان‌مدت خنثی می‌شود.
هم‌زمان، روزانه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون لیتر بنزین به کشورهایی چون پاکستان و افغانستان قاچاق می‌شود. اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، در دومین سال فعالیت دولت مسعود پزشکیان اذعان کرد: «هر دو جناح در قاچاق سوخت منافع دارند» و در صورت اقدام جدی علیه این شبکه، «شیشه‌هایش را خرد می‌کنند».
سپاه پاسداران طی پنج سال گذشته با راه‌اندازی «طرح رزاق» به بهانهٔ «سامان‌دهی فروش سوخت توسط مرزنشینان» و «تأمین معیشت آنان» مدیریت انتقال سوخت در جنوب و شرق کشور را به دست گرفته است. با این حال، حتی در صورت مهار شدن قاچاق سازمان‌یافته، معیشت ده‌هاهزار مرزنشین فقیر در مجاورت مرزهای پاکستان و افغانستان که وابسته به این مسیرند به‌شدت تهدید خواهد شد، مناطقی که از محروم‌ترین نقاط ایران محسوب می‌شوند.