گزارشی از الشرق الاوسط
ترجمه و تنظیم از اندیشه نو
سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵
بیش از سه سال پس از امضای توافق عربستان و ایران زیر نظارت چین، آشتی بین حکومت‌های این دو کشور اکنون با یکی از دشوارترین آزمون‌هایش روبه‌رو است: با اتهام‌هایی در مورد حمایت تسلیحاتی جمهوری اسلامی ایران از یمن و عراق که عربستان سعودی را هدف قرار می‌دهد، و نیز حرکت حوثی‌ها به‌سمت تنگهٔ باب المندب، که تهدیدی برای امنیت و ناوبری پادشاهی سعودی در دریای سرخ است.
کارشناسان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران از منطقه باب المندب، بندر و فرودگاه مخا و اردوگاه جبل النار در شرق شهر بازدید کردند، بر حفر تونل در تپه‌های کوهستانی مشرف به مخا و تنگه باب المندب نظارت کردند و در مورد نصب رادارها در نزدیکی مخا و داخل جزیره زاگر در جنوب دریای سرخ بحث کردند.
تحلیلگرانی که با الشرق الاوسط صحبت کردند معتقدند که تحولات اخیر نه تنها تعهد تهران به تعهداتش را محک می‌زند، بلکه اعتبار نقش چین را نیز به بوته آزمایش می‌گذارد، زیرا موضوع دیگر به ادامه روابط دیپلماتیک بین عربستان سعودی و ایران مربوط نمی‌شود، بلکه به توانایی این توافق در مهار منابع تهدید غیرمستقیم و جلوگیری از استفاده از گروه‌های مسلح برای فشار بر کشورهای منطقه مربوط می‌شود.
ریاض و تهران تحت نظارت چین در پکن توافقی را برای از سرگیری روابط دیپلماتیک بین دو کشور پس از تقریباً هفت سال وقفه امضا کردند.
باب المندب آزمونی جدی برای این توافق
دکتر عبدالعزیز بن صقر، رئیس مرکز تحقیقات خلیج فارس، توضیح می‌دهد که توافق پکن که در مارس 2023 امضا شد، بر سه مؤلفه اصلی استوار بود: احیای روابط دیپلماتیک پس از هفت سال قطع روابط، فعال‌سازی مجدد توافق‌نامه‌های همکاری دوجانبه و سپس احترام به حاکمیت کشورها و عدم دخالت در امور داخلی آنها که “مهم‌ترین و حساس‌ترین” مؤلفه است.
بن صقر به الشرق الاوسط گفت که حرکت ایران از طریق حوثی‌ها در نزدیکی تنگه باب المندب «نشان دهنده یک آزمون جدی برای توافق عربستان و ایران است، زیرا متن و روح آن را که مبتنی بر اعتمادسازی است، نقض می‌کند.» وی افزود که تعهدات نباید محدود به اقدامات مستقیم ایران باشد، بلکه شامل رفتار گروه‌های مرتبط با سپاه پاسداران نیز می‌شود.
وی گفت: «هیچ توافقی با ایران که شامل اقدامات نیروهای نیابتی منطقه‌ای آن که امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی را تهدید می‌کنند، نباشد، معنایی ندارد.» وی افزود که حمایت از حوثی‌ها یا تحریک آنها برای تهدید امنیت پادشاهی، «نقض آشکار» تعهد به احترام به حاکمیت و عدم مداخله است.
در همین حال، عبدالعزیز شعبانی، محقق و مشاور امور چین و آسیا، معتقد است که اقدامات ایران در نزدیکی تنگه باب المندب، آزمونی برای توافق پکن است، اما به معنای فروپاشی آن نیست، زیرا این توافق در درجه اول برای بازگرداندن روابط و باز کردن کانال‌های گفتگو طراحی شده بود، نه برای پایان دادن به رقابت بین ریاض و تهران یا ایجاد یک همکاری استراتژیک بین آنها.
سیاست عامل
دکتر خالد الحباس، تحلیلگر سیاسی سعودی، معتقد است که سیاست شبه‌نظامیان یکی از مهم‌ترین ابزارهای تهران برای گسترش نفوذ منطقه‌ای خود است و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مسئول حمایت، آموزش و سازماندهی این گروه‌ها است و آنها را قادر می‌سازد تا در صورت نیاز، نقشی را ایفا کنند که در خدمت اهداف ایران باشد.
الحباس، تحرکات اخیر حوثی‌ها و پیش از آنها، فعالیت جناح‌های طرفدار ایران در عراق را در چارچوب افزایش فشار نظامی و اقتصادی بر تهران و تلاش آن برای گشودن عرصه‌های فشار جایگزین قرار می‌دهد. او خاطرنشان می‌کند که حرکت به سمت تنگه باب المندب می‌تواند ناوبری را تهدید کند، قیمت انرژی را افزایش دهد و زنجیره‌های تأمین را مختل کند.
دکتر خالد نسبت به تکیه بر تعهدات حوثی‌ها مبنی بر عدم هدف قرار دادن کشتی‌ها هشدار می‌دهد و می‌گوید تجربیات دریای سرخ از اواخر سال ۲۰۲۳ خلاف این را ثابت کرده است و تأکید می‌کند که با توجه به اهمیت جهانی این کریدور، حفاظت از ناوبری «یک مسئولیت بین‌المللی است که صرفاً بر عهده پادشاهی نیست».
به گفته الحباس، عربستان سعودی، علیرغم پایبندی به حل مسالمت‌آمیز اختلافات و باز نگه داشتن پنجره دیپلماسی، حق دارد طبق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل از خود دفاع کند و حق دارد «از ایران بخواهد که به مفاد توافق‌نامه پایبند باشد و آن را با توجه به میزان پایبندی به تعهداتش بررسی کند.»
آیا زمان آزمون تمام شده است؟
دکتر سمیر صالحه، استاد حقوق و روابط بین‌الملل در دانشگاه استانبول، موضع تندتری اتخاذ می‌کند و می‌گوید: «ما از مسئله آزمایش تفاهمات فراتر رفته‌ایم؛ واضح است که طرف ایرانی از روحیه خود خارج شده و سیاست منطقه‌ای را آغاز کرده است که با آنچه وعده داده بود متفاوت است.»
او گفت، سوال اساسی دیگر فقط این نیست که آیا تهران پایبند است یا خیر، بلکه این است که چه کسی حوثی‌ها را مسلح، آموزش و هدایت می‌کند. او با توجه به اینکه تحرکات تسلیحاتی در یمن، عراق و لبنان نشان‌دهنده اولویت ایران است که با وجود احیای روابط با ریاض تغییر نکرده است، ادامه داد: «به نظر می‌رسد تهدیدات در ملاء عام از جانب حوثی‌ها باشد، اما در اصل ایرانی هستند.»
به نظر صالح، عربستان سعودی گزینه‌های خود را صرفاً بر انتظار برای اقدام چین بنا نخواهد کرد، بلکه به دنبال جایگزین‌های استراتژیکی خواهد بود که امنیت آن را تضمین کند، در حالی که مسیر دیپلماتیک را که در ماه‌های اخیر آغاز کرده است، حفظ خواهد کرد.
چین: باز کردن راه کافی نیست!
تحلیلگران موافقند که چین با توجه به وزن روابط اقتصادی، سیاسی و نظامی خود، ابزارهای نفوذ گسترده‌ای بر ایران دارد، اما لازم است از موضع حامی نمادین توافق به نقش تعیین‌کننده‌تری در نظارت بر اجرای آن تغییر کند.
پکن «قادر به تأیید رفتارهای ایران که ناقض توافق هستند» است، اما وقتی بحران‌ها مستقیماً بر امنیت ملی آن تأثیری ندارند، مبهم و غیرقطعی عمل می‌کند، بنابراین آنچه امروز مورد نیاز است، سازوکاری روشن برای تأیید پایبندی تهران و مهار اقدامات آن است.
صالح گفت که چین با انتخاب حساسی بین صرفاً محافظت از روابط خود با ایران یا دفاع از منافع گسترده‌تر خود با کشورهای خلیج فارس و مسیرهای تجاری که از دریای سرخ عبور می‌کنند، روبرو است و افزود: «این در وهله اول آزمایشی برای ایران است، اما در درجه دوم آزمایشی برای پکن است.»
وی گفت: «پکن با وضعیتی دشوار، بحرانی و حساس روبرو است، اخیراً نشانه‌های مثبتی در مواضع و پیام‌های سیاسی آن نسبت به ایران وجود دارد، اما شرط بستن بر اینکه تهران آنچه پکن می‌گوید را بپذیرد و به آن گوش دهد، مسئله‌ای دشوار است.»
دکتر سمیر گفت: «پکن در گشودن راه برای آزمونی جدید در روابط عربستان و ایران موفق بوده است، اما امروز اگر می‌خواهد از منافع و روابط خود با کشورهای خلیج فارس محافظت کند، باید فراتر رود.»
شعبانی به نوبه خود معتقد است که پکن به سمت دیپلماسی و دخالت غیر مستقیم تمایل دارد و انتظار نمی‌رود که طرف قاطعی را اتخاذ کند. آینده این توافق به توانایی چین در باز نگه داشتن گفتگو و مهار بحران‌ها بستگی دارد، در حالی که عربستان سعودی حق خود را برای محافظت از امنیت و منافع خود از طریق توانایی‌ها و مشارکت‌های منطقه‌ای خود محفوظ می‌دارد.