علیرضا کدیور، پژوهشگر داده
سهشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵
دادههای در دسترس نشان میدهد بازار کار ایران پس از جنگ و شوکهای ۱۴۰۴ مسیر متفاوتی را طی کرده و وضع اشتغال در آن بهصورت ملموسی تحت تأثیر قرار گرفته است.
آمار اشتغال یکی از مهمترین شاخصهای تابآوری در اقتصاد است. مطابق آخرین اطلاعات مرکز آمار، جمعیت شاغلان بالای ۱۵ سال ایران، ۲۴٫۶۷میلیون نفر در بهار ۱۴۰۵ نفر برآورد شده است. این در حالی است که آمار شاغلان ایران از دو سال گذشته به این سو چند بار از ۲۵میلیون نفر نیز بیشتر بوده است.
دادههای در دسترس نشان میدهد بازار کار ایران پس از جنگ و شوکهای ۱۴۰۴ مسیر متفاوتی را طی کرده و وضعیت اشتغال در آن به صورت ملموسی تحت تاثیر قرار گرفته است. این یادداشت تلاش میکند با استفاده از دادههای رسمی، اندازه این فاصله را برآورد کند و نتایج بهدست آمده را مورد بررسی قرار دهد.
اگر جنگ رخ نمیداد، امروز چند نفر شاغل بودند؟
تحلیل دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد آمار اشتغال ۴۸۷هزار نفر کمتر از مقدار مورد انتظار آن در بهار ۱۴۰۵ است. به عبارت دیگر، اگر جنگ چهلروزه رخ نمیداد انتظار میرفت این تعداد بر اساس روندهای قبلی، امروز به حدود ۲۵٫۲میلیون نفر رسیده باشد؛ البته این تنها در صورتی است که آمار مورد انتظارِ بهار ۱۴۰۵ را بر اساس روندهای سال گذشته محاسبه کنیم. اما سال ۱۴۰۴ به خاطر شوکهای متعدد مبنای محافظهکارانهای برای برآورد مقدار مورد انتظار محسوب میشود.
در سال گذشته، اقتصاد ایران با جنگ، جهشهای ارزی، تورم فزاینده، اعتراضات گسترده، خشونت بیسابقه و قطع اینترنت مواجه شد و آثار انباشتی آنها وضعیت اشتغال را تحت تاثیر قرار داد. آمار اشتغال ایران پس از ترمیم آثار دوره کرونا تقریبا از انتهای ۱۴۰۲ و ابتدای ۱۴۰۳ روندی صعودی در پیش گرفته بود؛ روندی که با حمله اسرائیل و آمریکا به ایران در جنگ دوازدهروزه، در تابستان ۱۴۰۴ به شدت آسیب دید. تعداد مشاغل ازدسترفته ایران در تابستان ۱۴۰۴ تحت تاثیر تحولات پس از جنگ دوازدهروزه در مطلب دیگری ۴۵۰هزار نفر برآورده شده است. آمار اشتغال در ایران از آن زمان نتوانسته به صعود خود ادامه دهد.
اگر آمار اشتغال ایران مطابق با روند پیش از جنگ دوازدهروزه (آمار منتهی به بهار ۱۴۰۴) ادامه مییافت انتظار میرفت تا این تعداد در بهار ۱۴۰۵ به ۲۵٫۶میلیون نفر یعنی ۹۲۱هزار نفر بیشتر از تعداد واقعی آن برسد. به عبارت دیگر، مجموعه شوکهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی پس از جنگ ۱۲ روزه با از دسترس خارج شدن بیش از ۹۰۰هزار شغل همراه شده است.
این اعداد چقدر بزرگاند؟
تا اینجا با محاسبات انجامشده بر اساس دادههای مرکز آمار، این دو عدد را به صورت تقریبی به دست آوردیم: ۴۸۷هزار شغل ازدسترفته در صورت تداوم روند فصلهای گذشته و ۹۲۲هزار شغلِازدسترفته در صورت تداوم روندهای قبل از شروع جنگ دوازدهروزه؛ عدد اول تنها آثار جنگ چهلروزه بر آمار اشتغال را به صورت مقطعی و کوتاهمدت لحاظ میکند و دومی آثار انباشتی مجموعه اتفاقاتی که با شروع جنگ دوازدهروزه به وقوع پیوسته را در نظر میگیرد.
اگرچه ممکن است آثار جنگ – مخصوصا با توجه به حمله دشمن به زیرساختهای کشور – در آینده بیشتر نمایان شود، لازم است درباره کوچکی یا بزرگی شاخصهای فعلی نیز با استفاده از مجموعه اطلاعات موجود درکی پیدا کنیم. بهترین راه درک این اعداد مقایسه آن با مقدار مشابه در دوره کرونا است. همهگیری کرونا نزدیکترین اتفاقی است که اقتصاد و بازار کار ایران را به صورت گسترده و فراگیر تحت تاثیر قرار داد.
مقایسه با بزرگترین شوک بازار کار ایران
با شروع کرونا در زمستان ۱۳۹۸ بازار کار ایران به شدت تحت تاثیر قرار گرفت و مشاغل زیادی تحت تاثیر آن از دست رفت. سه سال بعد، در زمستان ۱۴۰۱ بازار کار کشور توانست کموبیش خود را بازیابی کند و در میانه ۱۴۰۲ از مقدارهای قبلی نیز فراتر برود. اختلاف آمار مشاغل در دوره کرونا، در مقایسه با آمار پیش از آن، در تابستان ۱۴۰۰ به بیشترین مقدار خود یعنی حدود یکمیلیون ۳۵۰هزار شغل رسیده بود.
اگر به جای آمار اشتغال قبل شروع همهگیری، روند تغییرات بلندمدت را در نظر بگیریم، تعداد مشاغل ازدسترفته تحت تاثیر کرونا به مراتب بیشتر خواهد بود. بازار کار ایران در سالهای پیش از شروع کرونا وضعیتی رو به رشد داشت و به صورت متوسط در سال ۶۰۰هزار شغل به آن اضافه میشده؛ اگر تعداد مورد انتظار مشاغل در دوره کرونا را با نگاهی بلندمدت و با در نظر گرفتن این روند محاسبه کنیم تعداد مشاغل ازدسترفته در پایان سال ۱۳۹۹ در دوره کرونا از ۲میلیون و ۵۰۰هزار نفر فراتر میرود.
اهمیت آمار زمستان در تحلیل اشتغال
نگاهی به چگونگی تاثیر کرونا به عنوان یک عامل خارجی بزرگ بر اشتغال فصلی ایران نشان میدهد کمترین تاثیر معمولا به فصل زمستان اختصاص دارد زیرا که کمترین کاهشها معمولا در آمار اشتغال زمستان رخ داده است. با توجه به این که اشتغال ایران معمولا در زمستان به کمترین مقدار خود میرسد، در این فصل مقاومت بیشتری در برابر عوامل خارجی نیز از خود نشان میدهد. دامنه نوسان اشتغال در فصلهای مختلف سال در ایران حدود ۱٫۵میلیون نفر است. در نتیجه چندان دور از ذهن نخواهد بود که اگر فرض کنیم ابتدا مشاغل موقت و فصلی تحت تاثیر عواملی که بازار کار را تهدید میکنند از بین میروند بعد نوبت به مشاغل ثابت میرسد. اگر بخواهیم برآوردی از مشاغل ثابت داشته باشیم، آمار اشتغال زمستان در مقایسه با آمار بهار و تابستان شاخص بهتری برای درک روندهای بلندمدت بازار کار خواهد بود.
اگر با این توضیحات آمار اشتغال را یک بار دیگر و این بار با تمرکز بر دادههای فصل زمستان نگاه کنیم به نتایج متفاوتی میرسیم. آمار اشتغال ایران در زمستان ۱۴۰۴ علیرغم تمامی فجایعی که در آن زمان رخ داد نهتنها از آمار اشتغال زمستان ۱۴۰۳ کمتر نیست، بلکه ۵۸هزار نفر از آن بیشتر است. به بیان دیگر، ممکن است بازار کار ایران سطحی از ترمیم را در نیمهٔ دوم سال ۱۴۰۴ نیز تجربه کرده باشد. برای آزمون میزان تابآوری بازار کار ایران در سال ۱۴۰۵ نیز بهترین معیار آمار اشتغال فصل زمستان خواهد بود. باید روند تغییرات اشتغال در فصلهای آینده با دقت دنبال شود.
تابآوری تحت فشار
پس از تهاجم ناگهانی اسرائیل و امریکا به ایران در جنگ دوازدهروزه در روزهای پایانی بهار ۱۴۰۴، حدود ۴۵۰هزار شغل در تابستان ۱۴۰۴ در ایران از دست رفت و روندِ رو به رشدِ اشتغال در کشور متوقف شد. این روند با تلاطمهای اقتصادی در ماههای بعد، اعتراضات گسترده و جنگ ادامه یافت و آمار مشاغل ازدسترفته ایران به بیش از ۹۰۰هزار نفر رسید. این اعداد اگرچه از تعداد مشاغل ازدسترفته تحت تاثیر بزرگترین شوک بازار کار ایران یعنی کرونا کمتر است اما از نظر مرتبه بزرگی تفاوت چندانی با آن ندارد. در نتیجه باید تاثیر وقایع یک سال گذشته در بازار کار ایران را سهمگین، قابل ملاحظه و نیازمند توجه قلمداد کرد. اگر این روند در آینده به همین صورت ادامه یابد، تعداد مشاغل ازدسترفته در ایران ممکن است به چند میلیون نفر افزایش یابد و وضعیت خطرناکی را رقم بزند.
انتشار دادههای فصلی در سال ۱۴۰۵ نشان خواهد داد که بازار کار ایران تا چه میزان توانسته تابآوری و تحرک خود را در برابر تهدیدهای موجود حفظ کند.
از وبگاه قلمرو رفاه