خلیل الحیه، رئیس منتخب دفتر سیاسی جنبش حماس.
محسن فایضی
پنجشنبه ۱ مرداد ۱۴۰۵
پس از ترور یحیی سنوار در اکتبر ۲۰۲۴، حماس تصمیم گرفت تا بدون معرفی شخص اول این جنبش، که به‌اصطلاح رئیس دفتر سیاسی جنبش حماس خطاب می‌شود، تا اطلاع ثانوی و تا زمان تغییر شرایط در قالب شورای رهبری مرکزی حماس تصمیم‌ها را بگیرد و اجرا کند. در روز دوشنبه (۲۹ تیر)، پس از حدود ۲۲ ماه و با طی شدن فرایند گفت‌وگوها، در پی رأی‌گیری داخلی، سرانجام خلیل الحیه در رقابت با خالد مشعل به ریاست حماس انتخاب شد. در ادامه به بیان ویژگی‌های شخصیتی و پیامدهای انتخاب این چهره در سمت ریاست دفتر سیاسی حماس خواهیم پرداخت.
از مرد سیاست تا پدر شهید
خلیل الحیه از ابتدای تأسیس حماس در کادر رهبری این جنبش حضور داشت، اما هیچ‌گاه عضو شاخهٔ نظامی این جنبش یعنی گردان‌های عزالدین قسام نبوده است. در عین حال، الحیه ارتباط بسیار خوبی با شاخهٔ نظامی حماس داشته و برهمین اساس شخصیتی محوری در مذاکرات پس از جنگ های ۲۰۱۴، ۲۰۲۰، و طوفان الاقصی (۷ اکتبر ۲۰۲۳) بوده است. حضور همیشگی الحیه در تیم گفت‌وگوهای آتش‌بس سبب شده که به او لقب مرد مذاکرات داده شود. با وجود این، به‌دلیل روابط نزدیک الحیه با قسام مواضع او در خصوص راهبردهای نظامی و نیز تقدیم ۴ پسر و ۵ نوه در راه فلسطین، که برخی با ترور مستقیم صهیونیست‌ها به شهادت رسیده‌اند، به او لقب پدر شهیدان امت داده شده است.
💢ذهنیت دینی-اخوانی
خلیل الحیه اگرچه بیشتر در سمت‌های اجرایی فعالیت کرده، اما شخصیتی کاملاً مبنایی (بنیادگرا) و دینی داشته و این مسئله به‌خوبی در نوع کنش او در مذاکرات بازتاب یافته است. به همین دلیل، اسرائیلی‌ها او را، برخلاف برخی شخصیت‌های دیگر، پراگماتیسم خطاب نمی‌کنند. در اوایل سال ۱۹۸۳ (۱۳۶۲)، یعنی پیش از تشکیل حماس، او به همراه گروهی از جوانان غزه، از جمله اسماعیل هنیه، یحیی سینوار، و دیگران به جنبش اسلامی (وابسته به اخوان المسلمین) پیوست. او مدرک لیسانس را از دانشکدهٔ اصول دین دانشگاه اسلامی غزه در همان سال دریافت کرد. او پس از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه اسلامی غزه، در سال ۱۹۸۴ (۱۳۶۳) به‌عنوان دستیار آموزشی در دانشکدهٔ اصول دین به غزه بازگشت و سپس در سال ۲۰۰۱ رئیس امور دانشجویی همان دانشگاه شد.
💢ارتباطات عربی و منطقه‌یی
یکی از ویژگی‌ها و نقاط مثبت خلیل الحیه ارتباطات منطقه‌یی او به‌ویژه با ایران و حزب‌الله است. به باور تحلیلگران عبری، انتخاب خلیل الحیه به معنای تداوم مسیر حماس در ارتباط با ایران، ضمن حفظ ارتباطات با دیگر بازیگرانی نظیر مصر و قطر و ترکیه است. خلیل الحیه در سال‌های اخیر یکی از چهره‌های شاخص دیدار سران جنبش حماس با مقامات ایران و حزب‌الله و برخی کشورهای منطقه بوده است. خلیل الحیه در اکتبر ۲۰۲۲، در جریان سفر به دمشق و دیدار با بشار اسد، رئیس‌جمهور وقت سوریه، رهبری هیئت حماس را بر عهده داشت. این رویداد نشان‌دهندهٔ نوع رویکرد او در تحولات منطقه‌یی و تلاش او برای حفظ روابط با کشورهای منطقه بر اساس نیازهای مقاومت است. رئیس سازمان اطلاعات مصر، که میانجی اصلی مذاکرات حماس با اسرائیل است، اولین شخصیت خارجی بود که انتخاب خلیل الحیه را تبریک گفت. مجموع این مؤلفه‌ها نشان می‌دهد که او می‌تواند به ارتقای روابط حماس با کشورهای منطقه کمک کند.
💢ارتباط و مقبولیت در دفتر سیاسی و شاخهٔ نظامی
از نقاط قوت خلیل الحیه ارتباطات و نفوذ او در هر دو بخش سیاسی و نظامی جنبش حماس و نیز برخورداری از اعتبار در داخل غزه به‌واسطهٔ حضور چندیی‌ساله در این باریکه در مقام معاون یحیی سینوار است. مجموع این عوامل، یعنی حمایت شاخهٔ سیاسی و شاخهٔ نظامی حماس و نیز محبوبیت مردمی او در غزه، سبب شد که در نهایت الحیه به ریاست حماس انتخاب شود و در این دورهٔ سخت و پیچیده رهبری حماس را برعهده بگیرد.
یکی از تیترهای پُرتکرار در رسانه‌های داخلی و خارجی، که گاه در بیانیه‌های گوناگون تبریک به خلیل الحیه نیز می‌توان دید، استفاده از صفت سخت‌ترین دوران مقاومت برای شرح وضع کنونی است. اما شاید بتوان گفت که هر دورانی از ویژگی‌ها، پیچیدگی‌ها، و چالش‌های خاص خودش برخوردار است. به همین دلیل، به‌طور دقیق نمی‌توان گفت که آیا سال ۲۰۲۶ برای حماس سخت‌‌تر است یا سال ۲۰۰۴ که در آن، در سایهٔ فشار‌های جهانی از سعودی گرفته تا تشکیلات خودگردان، دشمن صهیونیستی در عمق نوار غزه به‌دنبال ترور رهبران حماس و دستگیری اعضای این جنبش بود.
بنابراین، باید دید که با توجه به ویژگی‌های گفته شده، آیا خلیل الحیه گزینهٔ مناسبی برای عبور کردن حماس از چالش‌های دوران پس از طوفان الاقصی خواهد بود یا خیر؟
از وبگاه اندیشکدهٔ تهران