پزشک کوبایی که با بیماران در گواتمالا صحبت میکند. بیش از ۴۰۰ کادر پزشکی کوبایی در گواتمالا کار میکنند که شاید تا پایان سال مجبور شوند آنجا را ترک کنند. عکس از کریستینا چیکین، رویترز.
یکشنبه ۲۱ تیر ۱۴۰۵
آ. نعمتزاده – اندیشهٔ نو: در میانهٔ بحرانیترین دورهٔ اقتصادی کوبا در دهههای اخیر، دولت آمریکا اکنون یکی از حیاتیترین منابع درآمدی کوبا را هدف گرفته است: «ارتش پزشکان اعزامی به خارج». این برنامهٔ صادرات خدمات، بهجای اعزام نیروهای نظامی، که بیش از نیمقرن ستون اصلی دیپلماسی، تبلیغات سیاسی، و تأمین ارز برای دولت کوبا بوده، اکنون زیر فشار مستقیم آمریکا قرار گرفته و پیامدهایش هم در سراسر آمریکای لاتین و منطقهٔ کارائیب آشکار شده است. روزنامهٔ وال استریت ژورنال در گزارشی به این فشار جدید دولت ترامپ، واکنش کشورهای منطقه، و پیامدهای انسانی و اقتصادی آن برای جامعهٔ کوبا پرداخته است.
فشار فزایندهٔ دولت آمریکا بر برنامهٔ پزشکی کوبا
کارزار فشار دولت ترامپ به کوبا، که پس از بازگشت دوبارهٔ او به ریاستجمهوری شدت گرفته، اکنون بر ارزشمندترین صادرات کوبا متمرکز شده است: پزشکان و پرستاران و دیگر کادرهای درمان و پزشکی که کوبا به بیش از ۵۰ کشور اعزام میکند. این برنامه نهتنها منبع درآمد مهمی برای کوباست، بلکه یکی از معدود راههای باقیمانده برای آوردن ارزهای معتبر و رایج به اقتصادی است که در حال فروپاشی توصیف میشود.
دولت ترامپ پیشتر ارسال سوخت به کوبا را منع و محدود کرده، مقامات ارشد آن کشور را تحریم کرده، و انتقال پول از سوی کوباییهای خارج از کشور به خانوادههایشان در کوبا را بسیار محدود کرده بود. اکنون فشار بر کشورهایی که از خدمات پزشکان کوبایی استفاده میکنند به مرز جدیدی رسیده است: تهدید به محدودیتهای ویزا، مجازاتهای دیپلماتیک، و درخواست رسمی از این کشورها برای پایان دادن به قراردادهای پزشکی با کوبا یا دستکم کاهش دادن و محدود کردن این قراردادها.
سخنگوی وزارت خارجهٔ آمریکا اعلام کرده است که دولت آمریکا اطلاعاتی دربارهٔ «شیوههای استثماری» این برنامه در اختیار دولتهای منطقه قرار میدهد و از آنها میخواهد که پزشکان کوبایی را خودشان مستقیماً استخدام کنند، نه از طریق دولت کوبا. این موضع، در عمل، ساختار مالی برنامهٔ پزشکی کوبا را هدف قرار میدهد که در آن بخشی از مزد پزشکان به خزانهٔ دولت منتقل میشود.
کشورهایی که همکاری با کوبا را قطع یا محدود کردهاند
فشار آمریکا در برخی کشورها نتیجه داده است. جامائیکا پس از حدود پنجاه سال همکاری با کوبا به قراردادهایش پایان داد، تصمیمی که با وجود دفاع نخستوزیر آن کشور از نقش مثبت پزشکان کوبایی، در زمستان گذشته اجرا شد.
در گواتمالا، ۴۱۲ نیروی پزشکی کوبایی- شامل ۳۳۳ پزشک- از آوریل ۲۰۲۶ شروع به خروج از آن کشور کردند و قرار است آخرین گروه تا پایان سال گواتمالا را ترک کند. باهاما نیز استخدام پزشکان کوبایی را متوقف کرده است.
در هندوراس، نصری اسفورا، رئیسجمهور جدید که متحد ترامپ محسوب میشود، بیش از ۱۵۰ پزشک و پرستار کوبایی را به کشورشان بازگرداند. تصویرهای منتشرشده در رسانههای محلی هندوراس و طرفدار کوبا بدرقهٔ اشکآلود مردم را هنگام خروج این پزشکان نشان میدهد، صحنههایی که حاکی از آن است که این برنامه تا چه اندازه در زندگی روزمرهٔ جوامع فقیر نقش مثبت داشته است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجی کوباییتبار آمریکا و یکی از چهرههای اصلی این فشار، برنامهٔ پزشکی کوبا را «گردانهای قاچاق انسان مورد حمایت دولت» توصیف کرده است. او در سفرهای منطقهییاش رهبران سیاسی را زیر فشار گذاشته که پرداختهای ارزی به کوبا را متوقف کنند و پزشکان را خودشان مستقیماً استخدام کنند. محدود کردن ویزای مقامات کشورهایی که با این دستور آمریکا همکاری نکنند نیز از ایدههای روبیو بوده است.
کشورهایی که همچنان به همکاری ادامه میدهند
با وجود فشار گستردهٔ دولت ترامپ، برخی کشورها اعلام کردهاند که نمیتوانند بدون پزشکان کوبایی نظام درمانیشان را اداره کنند. سنت لوسیا، جزیرهای کوچک با جمعیت ۱۸۰هزار نفر، یکی از این کشورهاست. نخستوزیر آن کشور گفته است: «نظام پزشکی ما اساساً بدون آنها فرومیپاشد.»
در آن کشور، گاهی دو پرستار کوبایی مسئولیت ۲۰ بیمار را بر عهده دارند. بسیاری از پزشکان محلی به بخش خصوصی رفتهاند یا به خارج از کشور مهاجرت میکنند و کمبود چشمگیر نیروی انسانی دولت را به اتکا به پزشکان کوبایی واداشته است.
برخی دولتها اعلام کردهاند که حقوق پزشکان را مستقیماً پرداخت میکنند و با آنها مانند پزشکان محلی رفتار میکنند. اما مقامات آمریکایی میگویند این تضمینها کافی نیست، زیرا ساختار کلی برنامه همچنان زیر نظر و نظارت دولت کوباست و ممکن است بخش عمدهٔ مزد پزشکان به دولت کوبا منتقل شود.
اهمیت اقتصادی و سیاسی این برنامه برای کوبا
بر اساس دادههای رسمی، کوبا در سال ۲۰۲۴ حدود ۵٫۳میلیارد دلار از طریق اعزام پزشکان به خارج درآمد داشته است، که تقریباً نیمی از کل ارزش صادرات آن کشور است. در اوج فعالیت این برنامه، بیش از یک دهه پیش، درآمد سالانه از این راه به حدود ۸میلیارد دلار میرسید.
فیدل کاسترو سالها پیش پزشکان را «ارتشی از روپوشهای سفید» نامید که خدمات رایگان یا ارزان به فقرا ارائه میدهند و چهرهٔ انسانی انقلاب کوبا را نیز به جهان معرفی میکنند. صدور گروههای پزشکی و درمانی و متخصصان دیگر به کشورهای دیگر، از جمله در زمان وقوع بلاهای طبیعی مثل سیل و زلزله، بهجای اعزام نیروهای نظامی و امنیتی و مداخلهگر، همیشه جزو افتخارات دولت کوبا و نشانهٔ صلحطلبی و انساندوستی آن کشور بوده است.
تلاش آمریکا برای ارائهٔ جایگزین
دولت آمریکا اعلام کرده است که قصد دارد جایگزینهایی برای پزشکان کوبایی فراهم کند. نیروی دریایی آمریکا کشتی بیمارستانی USNS Comfort را برای ارائهٔ مراقبتهای درمانی کوتاهمدت، جراحی، و آموزش به منطقهٔ آمریکای لاتین و کارئیب اعزام کرده است. اما مقامات محلی میگویند این برنامههای محدود نمیتواند جایگزین حضور دائمی پزشکان کوبایی شود.
برخی کشورها نیز بهطور مستقل اقدام به جذب نیروهای پزشکی از کشورهای دیگر کردهاند. آنتیگوا و باربودا بیش از ۱۲۰ پرستار از غنا استخدام کرده تا در صورت فشار بیشتر آمریکا، بتواند پزشکان کوبایی را فوری اخراج کند.
در سنت وینسنت و گرنادینز، نخستوزیر رالف گونسالوِس در برابر فشار آمریکا مقاومت کرده و گفته است: «ترجیح میدهم ویزای آمریکا را از دست بدهم تا اینکه ۶۰ نفر فقیر و زحمتکش بمیرند.»
برنامهٔ پزشکی کوبا، که دههها یکی از ستونهای اقتصادی و دیپلماتیک آن کشور بوده، اکنون در معرض فشار بیسابقهٔ آمریکا قرار دارد. این فشار در برخی کشورها به قطع همکاری منجر شده و در برخی دیگر با مقاومت روبهرو شده است. در حالی که دولت آمریکا این برنامه را «کار اجباری» و «استثمار دولتی» مینامد، بسیاری از جوامع فقیر در آمریکای لاتین و کارائیب پزشکان کوبایی را «ریسمان نجات» میدانند.
پیامدهای این کشمکش فراتر از سیاست است: میلیونها نفر در مناطق محروم به خدمات پزشکی کوباییها وابستهاند، و حذف این نیروها میتواند بحرانهای درمانی جدّی در جوامعی ایجاد کند که از این خدمات بهرهمندند. در مقابل، برای کوبا، این برنامه یکی از آخرین راههای حیاتی برای تأمین ارز و حفظ پیوندها و وجههٔ بینالمللی است.
تقابل دولت آمریکا با کوبا اکنون به حدّی رسیده است که مستقیماً بر سلامت عمومی مردم در کشورهای فقیر اثر میگذارد. آیندهٔ این تقابل به تصمیمهای سیاسی، فشارهای دیپلماتیک بینالمللی، و توان کشورها برای ایستادگی در برابر فشار آمریکا یا یافتن جایگزینهای پایدار و مطمئن بستگی دارد.