فریبا نظری
جمعه ۱۲ تیر ۱۴۰۵
مشاهدات میدانیام در حوزهٔ غذا و سبک غذایی گروههایی در کلانشهر تهران طی یک سال اخیر، بهویژه سال ۱۴۰۵، توصیف فروپاشی هابیتوس (habitus)* طبقهٔ متوسط و تغییرات اجباری در تمایز اجتماعی جامعه است:
۱- وجود تغییرات مِنوی واحدهای غذایی با عنوان: غذای نیمپُرس، غذای اقتصادی، مینیپُرس، مینیساندویچ ، خورش بدون گوشت
۲- وجود دکههای فراوان غذای خیابانی با عرضهٔ سیبزمینی و تخممرغ آبپز در مناطقی از تهران (۶، ۹، ۱۱، ۱۲، ۱۸ )
۳- حذف تنوع غذایی منوی کافهها
۴- تقاضا و عرضهٔ آب کلهپاچه، بهدلیل ارزان بودن، بهجای مغز، زبان، گوشت، بناگوش
۵- کاهش حجم غذاهایی چون آش، هلیم، سالاد، سیبزمینی سرخکرده
۶- احیا و رونق غذاهای فراموششدهٔ طبقات فرودست بدون گوشت و چاشنی مانند دمپُختک، دَمیگوجه، کلهجوش، آبدوغخیار
این تغییرات در سطوح خُرد سبک زندگی و مصرفی بخشهایی از جامعه نشانههایی از دگرگونی یکی از بزرگترین میدانهای زیست روزمره یعنی غذاست.
غذا میدان گستردهٔ اقتصادی و شغلی مردم دنیا با تولید، فراوری، تهیهٔ مواد غذایی، و ارائهٔ آن به متقاضیان و دوستداران غذاست.
تأمین امنیت غذایی پایدار جوامع نیز از سیاستهای راهبردی و مهم نظامهای حکمرانی و دولتهاست. ازجمله عوامل برهمزنندهٔ این امنیت عبارتند از:
۱- جنگ
۲- رخدادهای طبیعی مانند زلزله، سیل، خشکسالی، طوفان
۳- رکود اقتصادی
۴- ناترازی حکمرانی
۵- شکاف طبقاتی ساختاری
در این شرایط غذا از کارکرد تغذیه، سلامت، تفریح، شادی، اجتماعساز، و آیینی خارج میشود و بهمثابهٔ امری سیاسی عمل میکند.
امر سیاسی، در تعریفی ساده و روان، هر فضا، موقعیت، یا مسئلهای است که در آن جامعه دچار خطکشی، تضاد منافع، یا بحث برسر قدرت و عدالت میشود، موضوعی که جامعه را به قطبهای مختلف تقسیم میکند، مانند حجاب اجباری، تداوم جنگ، صلح، آزادی، برابری، رفاه. در همهٔ این موارد ما وارد قلمرو امر سیاسی شدهایم.
غذا از نیاز سادهٔ زیستشناختی فراتر رفته و در کانون امر سیاسی نشسته است، یعنی همان میدان پُرتنشی که در آن قدرت اعمال میشود، نابرابریها شکل میگیرد، و بقای گروههای اجتماعی به چالش کشیده میشود.
در شرایط کنونی ایران، تورم فزاینده و گرانی مواد خوراکی غذا را به ابزار نابرابری تبدیل کرده است. نوع تغذیه دیگر نشاندهندهٔ سلیقه و سبک زندگی جامعه نیست، بلکه مرزهای خشونت طرد اجتماعی را برای کارگران، سالمندان، کودکان، معلولان، و سایر گروههای به حاشیه راندهشده ترسیم میکند. کوچک شدن پیاپی سفرهها تابآوری اجتماعی آنان را بلعیده و فاصلهٔ طبقاتی را بهشکلی روزمره نمایش میدهد.
وقتی دسترسی به غذا امری سیاسی میشود، واکنش جامعه به آن نیز ماهیتی سیاسی پیدا میکند. اعتراضهای معیشتی، تلاش برای حفظ بقا، و حتی تاکتیکهای پنهان روزمرهٔ خانوادهها برای مدیریت گرسنگی یا سوءتغذیه همگی فرمهایی از رویارویی فرودستان با ساختارهای کلان قدرت است. در زمان بحران، سفرهٔ خالی افراد محرک اصلی اعتراضها و کنشگریهای اجتماعی است.
دولتها و نهادهای قدرت از طریق سیاستگذاریهای کلان اقتصادی بر بدن شهروندان چیره میشوند و مفهوم زیستسیاست را جامهٔ عمل میپوشانند. اینکه چه کسی توانایی تأمین پروتئین دارد و چه کسی ناچار بهسمت مصرف کالریهای ارزان و بیکیفیت میرود تا فقط زنده بماند مسئلهای کاملاً سیاسی و مرتبط با توزیع قدرت است.
در مقیاس جهانی نیز مسئلهٔ غذا پیوندی ناگسستنی با هژمونی سیاسی دارد. از استفاده از مواد غذایی بهعنوان سلاح و اهرم فشار در جنگها و تحریمها گرفته تا سلطهٔ شرکتهای قدرتمدار بر بذرها، زمینهای کشاورزی، و منابع آب، نشان میدهد که شکم انسانها به میدان بازی قدرتهای بزرگ تبدیل شده است!
مسئلهٔ ایران امروز بیش از آنکه قحطی باشد اُفت دسترسی اقتصادی به غذا است. در شاخص جهانی امنیت غذایی اکونومیست، کشورهای فنلاند، ایرلند، نروژ، و فرانسه در صدر قرار دارند و این شاخص غذا را از زاویهٔ توان خرید، دسترسی، کیفیت، ایمنی، و پایداری بررسی میکند. این گزارش تأکید کرده است که اُفت توان خرید یکی از مهمترین عوامل تضعیف امنیت غذایی جهان بوده است. این همان نقطهای است که وضع ایران را نگرانکننده میکند. جهش قیمت خوراکیها میتواند لایهای تازه از ناامنی غذایی بسازد، نه لزوماً بهشکل گرسنگی آشکار، بلکه بهشکل حذف گوشت، کاهش لبنیات، جایگزینی، و وابستگی بیشتر به غذای ارزان، حجیم، و کم ارزشتر (نواندیش، خرداد ۱۴۰۵).
این کوچ اجباری به کالریهای ارزان و کمارزش فقط بحران تغذیهیی نیست، بلکه بازتولید خاموش نابرابری و خشونت در جامعه و هشداری است در مورد اینکه وقتی غذا سیاسی میشود، تلاش برای دستیابی بدان نیز دیر یا زود چهرهٔ سیاسیاش را نشان میدهد.
از کانال تلگرام نویسنده
*ساختارهای درونیشدهٔ ذهن و بدن که باعث میشوند افراد جهان را به شیوهای خاص ببینند، دربارهاش قضاوت کنند، و عمل کنند. این مفهوم را پییر بوردیو، جامعهشناس فرانسوی، مطرح کرده است.