دكتر نورايمان قهارى، روانشناس
جمعه ۵ تیر ۱۴۰۵
حمل تصاویر جاویدنامانِ خیزش و کشتار زمستان ۱۴۰۴، حضور مادران و خانواده های داغدار و دادخواه، و برپایی حجلههایی با تصاویر جانباختگان، در برخی نقاط کشور، امسال چهرهٔ آیینهای مُحرم را دگرگون کرد و به آنها معنایی متفاوت با کارکرد همیشگیشان بخشید.
زمانی که امکان برگزاری آزادانهٔ مراسم یادبود یا بیان عمومی سوگ محدود یا غیرممکن میشود، افراد و گروهها اغلب از آیینها و مناسبتهای عمومیِ از پیش موجود برای زنده نگه داشتن یاد جانباختگان و جلوگیری از فراموشی استفاده میکنند. حافظهٔ جمعی از طریق آیینها، نمادها، و مناسک اجتماعی بازتولید میشود. به همین دلیل، هنگامی که تصاویر جانباختگان جای نمادهای متعارف یک آیین را میگیرند، این کنش را میتوان تلاشی برای پیوند زدن حافظهٔ یک فاجعهٔ معاصر با فضای عمومی و جلوگیری از محو شدن آن از حافظهٔ اجتماعی دانست.
یکی از پیامدهای کشتار جمعی تبدیل شدن رنج و سوگ فردی به سوگی جمعیست. در شرایط سرکوب مداوم، و آنچه در روانشناسی «سوگ به رسمیت نشناختهشده» نامیده میشود، یعنی زمانی که افراد میبینند امکان سوگواری آزادانه، دادخواهی، یا حتی دیده شدن رنج و فقدانشان را ندارند، جامعه بیش از پیش به شیوههای نمادین و جمعی برای ابراز سوگ روی میآورد. در چنین شرایطی، حمل تصاویر جانباختگان تنها یادآور فقدان شخصی نیست، بلکه رنج فردی را به حافظه و هویت مشترک تبدیل میکند، فرایندی که میتواند احساس همبستگی، معنا، و تداوم را در میان اعضای جامعه تقویت کند.
در چنین موقعیتهایی، کنشگران اجتماعی و مردم ستمدیده معمولاً بهشکلی خلاقانه از نمادها، روایتها، و آیینهای ریشهدار در فرهنگ جامعه بهره میگیرند، آیینهایی که صرفاً عرصهٔ بروز باورهای دینی نیستند، بلکه میتوانند به فضایی برای شکلگیری و بیان هویت، همبستگی، سوگ، و حافظهٔ جمعی نیز تبدیل شوند. از همین رو، بهرهگیری از آیینی که حکومت خودش آن را در عرصهٔ عمومی برگزار و حمایت میکند، برای طرح دادخواهی و به چالش کشیدن روایت رسمی، نمونهای از استفادهٔ خلاقانه از فرصتهای موجود در شرایط سرکوب است.
از این منظر، چنین کنشی را میتوان شکلی از مقاومت نمادین و نیز جلوهای از تابآوری اجتماعی دانست. تابآوری اجتماعی صرفاً به معنای تحمل رنج یا سازگار شدن با شرایط دشوار نیست، بلکه به توانایی جامعه برای حفظ هویت، حافظهٔ جمعی، پیوندهای اجتماعی، و ظرفیت کنش جمعی در مواجهه با سرکوب و بحران اشاره دارد، و به تداوم دادخواهی و استمرار ارادهٔ جمعی برای مقاومت یاری میرساند.
تابآوری به معنای نبودِ آسیبدیدگی نیست. انسان تابآور هم رنج میکشد و هم شجاعت به خرج میدهد.
از کانال تلگرام نویسنده