بندرعباس – ایرنا – هرمزگان با برخورداری از گستردهترین زیستگاههای خشکی و دریایی کشور، میزبان بیش از ۵۰ درصد گونههای جانوری در معرض تهدید ایران است؛ اما همزمانی آلودگیهای نفتی اخیر با فصل تخمگذاری لاکپشتهای پوزهعقابی و ثبت آثار آن در بخشهای وسیعی از سواحل، زنگ خطر تازهای را برای یکی از مهمترین کانونهای تنوع زیستی خلیج فارس به صدا درآورده است.
به گزارش خبرنگار ایرنا، استان هرمزگان با دارا بودن زیستگاههای متنوع خشکی و دریایی، از نواحی کوهستانی و جنگلی تا سواحل شنی، صخرهای، پهنههای گلی، تالابهای ساحلی و عرصههای آبی خلیج فارس و دریای عمان، یکی از مهمترین کانونهای تنوع زیستی کشور به شمار میرود؛ استانی که بنا بر اعلام ادارهکل حفاظت محیطزیست، بیش از ۵۰ درصد از گونههای خشکیزی و دریایی در معرض تهدید ایران را در خود جای داده است.
به گفته کارشناسان، بسیاری از گونههای جانوری در معرض خطر، بهدلیل از دست رفتن زیستگاه و کاهش تنوع ژنتیکی در معرض انقراض قرار میگیرند؛ روندی که در سالهای اخیر با تغییر کاربری اراضی، توسعههای ناپایدار، شکار و صید بیرویه، آلودگیهای محیطی و افزایش تعارض انسان و حیات وحش تشدید شده است.
ایران نیز با وجود تنوع اقلیمی و زیستی بالا، بهدلیل شکنندگی محیطزیست، کاهش نزولات جوی، بهرهبرداریهای ناپایدار و بحرانهای زیستمحیطی، اکنون با ۱۶۸ گونه مهرهدار در معرض تهدید روبهروست؛ موضوعی که در هرمزگان بهدلیل موقعیت ویژه جغرافیایی و اکولوژیکی، ابعاد حساستری پیدا کرده است.
براساس آمارهای اعلامشده، این استان با ثبت ۳۷۷ گونه پرنده، معادل بیش از ۶۷ درصد از کل گونههای شناساییشده پرندگان کشور، رتبه دوم را در میان ۳۱ استان ایران دارد. همچنین ۳۵ درصد از کل گونههای پستانداران کشور در محدودههای خشکی و دریایی هرمزگان زیست میکنند؛ از کوچکترین پستاندار دنیا، حشرهخوار کوتوله، تا بزرگترین پستاندار جهان، نهنگ آبی.
در میان گونههای در معرض تهدید هرمزگان، نام ۱۱ گونه پستاندار، ۱۹ گونه پرنده و ۷ گونه خزنده در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت به چشم میخورد؛ آماری که نشان میدهد این استان بهتنهایی بیش از ۵۰ درصد گونههای جانوری در معرض تهدید کشور را در خود جای داده است.
در این میان، خرس سیاه آسیایی یا خرس بلوچی بهعنوان یکی از ارزشمندترین گونههای جانوری استان، جایگاه ویژهای دارد؛ گونهای که غربیترین نقطه پراکنش آن در قاره آسیا، در هرمزگان قرار گرفته و به نماد زیستمحیطی استان تبدیل شده است.
آلودگی نفتی در فصل حساس تخمگذاری لاکپشتها
حبیب مسیحی تازیانی، مدیرکل حفاظت محیطزیست هرمزگان، ۱۲ اردیبهشت امسال اعلام کرد: تقریباً تمام نوار ساحلی هرمزگان در جزایر و سرزمین اصلی، بر اثر حمله به تاسیسات غیرنظامی، دچار آلودگی گسترده نفتی شده و این آلودگی در جزایر لاوان و شیدور (مارو) به زیستگاه و محل تخمگذاری لاکپشتهای پوزهعقابی آسیب رسانده است.
وی با اشاره به اینکه لاکپشت پوزهعقابی دریایی در فهرست «در خطر شدید انقراض» اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت قرار دارد، گفت: اهمیت این مناطق تنها به تخمگذاری این گونه محدود نمیشود، بلکه زیستگاه گونههای ارزشمند دیگری مانند لاکپشت سبز و پرستوهای دریایی نیز در همین محدوده متمرکز است.
به گفته وی، بلافاصله پس از حمله به پالایشگاه نفت لاوان در ۱۹ فروردین و با وجود اعلام آتشبس، تیم تخصصی ادارهکل حفاظت محیطزیست هرمزگان با بازدیدهای میدانی از دو منطقه اصلی آلوده، وضعیت زیستمحیطی را بهطور جامع رصد کرد؛ بازدیدهایی که شامل ارزیابی حجم و گستردگی آلودگی، بررسی اثرات مدیریتی و زیستمحیطی و پایش مناطق حساس اکولوژیکی بود.
مسیحی تازیانی افزود: بخشی از مواد نفتی به سواحل جنوبی و شرقی جزیره لاوان و حتی سواحل مقابل آن در سرزمین اصلی، بهویژه بندر مقام، رسیده و این آلودگی دقیقاً در فصل تخمگذاری لاکپشتهای پوزهعقابی رخ داده است؛ موضوعی که نگرانی جدی درباره زیستگاههای حساس ایجاد کرده است.
وی با بیان اینکه پاکسازی بخشی از سواحل با همکاری کارشناسان محیطزیست و کارکنان پالایشگاه لاوان انجام شد، گفت: همزمان اقداماتی برای جلوگیری از گسترش بیشتر آلودگی به دریا و سواحل مجاور، از جمله کنترل ورودیها، استقرار بومهای جاذب نفت و استفاده از اسکیمر و پمپ برای برداشت مواد نفتی اجرا شده است.
مدیرکل حفاظت محیطزیست هرمزگان تأکید کرد: هرچند هنوز موردی از مرگومیر لاکپشتهای دریایی مشاهده نشده، اما آثار دقیق این رخداد پس از بررسیهای مطالعاتی و مقایسه میزان تخمگذاری لاکپشتها با فصل زادآوری سال گذشته مشخص خواهد شد. به گفته او، کارشناسان در حال محاسبه مساحت مناطق آلوده، عمق نفوذ نفت در ماسهها و برآورد خسارات وارده به اکوسیستم ساحلی هستند.
گستره آلودگی؛ از بندرعباس تا قشم و جاسک
مسیحی تازیانی یادآور شد: بهدلیل حجم بالای مواد نفتی و محدودیتهای فنی و عملیاتی، امکان پاکسازی کامل سواحل وجود نداشته و آثار زیستمحیطی قابل توجهی بر سواحل ماسهای و صخرهای باقی مانده است.
وی با اشاره به گستردگی آلودگی نفتی در سطح استان گفت: این آلودگی تنها محدود به لاوان و شیدور نبوده و بهصورت لکهای یا پیوسته در نقاط مختلف سواحل هرمزگان از جمله بندرعباس، جاسک، بندرلنگه، قشم، لارک، هنگام و هرمز نیز مشاهده شده است؛ بهطوری که برآورد اولیه نشان میدهد دستکم ۷۰ درصد از نوار ساحلی استان بهطور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر قرار گرفته است.
وی افزود: آلودگی در تالاب مهم و حساس خورخوران و تالابهای شور و شیرین نیز ثبت و مستندسازی شده و تمامی مشاهدات، نمونهبرداریهای میدانی، تصاویر و فیلمهای ثبتشده برای ارسال به مراجع ملی و بینالمللی و محاسبه خسارتهای ناشی از این تجاوز در حال تکمیل است.
شیدور؛ پناهگاه حیات وحش و زیستگاه کلیدی خلیج فارس
جزیره شیدور از سال ۱۳۶۶ بهعنوان پناهگاه حیات وحش تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست قرار گرفته و در سال ۱۳۷۸ نیز در فهرست تالابهای بینالمللی کنوانسیون رامسر ثبت شده است، این جزیره تنها آبسنگ مرجانی حفاظتشده ایران و یکی از مهمترین آبسنگهای مرجانی ثبتشده در اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت به شمار میرود.
شیدور ، همچنین در چارچوب کنوانسیون جهانی گونههای مهاجر در سال ۱۳۹۵ بهعنوان یکی از زیستگاههای مهم لاکپشتهای دریایی در اقیانوس هند و آسیا معرفی شده است، این جزیره، بهعنوان «بهشت پرندگان خلیج فارس»، محل تخمگذاری و جوجهآوری کلونیهای بزرگ پرستوهای دریایی، باکلان سُکوتری، اگرت ساحلی، حواصیل سبز و عقاب ماهیگیر است و هر ساله در فصلهای بهار و تابستان میزبان پرندگان مهاجر نیز میشود.
کارشناسان محیطزیست میگویند شیدور بهدلیل موقعیت جغرافیاییاش در خلیج فارس، محل تلاقی جریانهای دریایی مختلف و یک ایستگاه میانی برای گونههای مهاجر است و اکوسیستم بکر و بدون سکونت دائمی آن، نقشی مهم در تعادل اکولوژیک منطقه دارد.
نگاه به آینده؛ از بحران آلودگی تا ایجاد مرکز پایش محیطزیستی
در حالی که پیامدهای آلودگی نفتی اخیر همچنان در سواحل هرمزگان ارزیابی میشود، مسئولان محیطزیست از اجرای طرحی برای تقویت زیرساختهای پایش و رصد زیستمحیطی استان خبر دادهاند.
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیطزیست، در آیین آغاز عملیات احداث مرکز پایش محیطزیستی هرمزگان، با اشاره به ضرورت ایجاد یک مرکز مستقل، تخصصی و مجهز در این استان، گفت: این مرکز با هدف پایش و مانیتورینگ منابع آلاینده، رصد منابع نشر آلودگی و ارزیابی عملکرد زیستمحیطی صنایع راهاندازی میشود.
به گفته وی، در این مرکز آزمایشگاههای تخصصی شیمی، بیولوژی، بیولوژی دریا، فلزات سنگین و بخشهای مرتبط با پایش مناطق حفاظتشده، تالابها و ایستگاههای ساحلی فعال خواهد شد و این مجموعه میتواند به یکی از مراکز کمنظیر کشور تبدیل شود.
شینا انصاری همچنین تأکید کرد: پایش برخط آلایندهها، مبنای تصمیمگیری دقیق و بهموقع زیستمحیطی است و بدون دادههای معتبر، امکان اقدام مؤثر وجود ندارد.
وی با اشاره به نقش این مرکز در دیپلماسی محیطزیست گفت استقرار چنین زیرساختی در هرمزگان میتواند در تعاملات منطقهای و بینالمللی نیز مؤثر باشد.
تقویم محیطزیست؛ از ۱۵ خرداد تا ۲۲ خرداد
با نزدیک شدن به روز جهانی محیطزیست در ۱۵ خرداد و هفته محیطزیست از ۱۶ تا ۲۲ خرداد، برنامههای ویژه این مناسبت با شعارها و عناوین روزانه در استانها اعلام شده است؛ هفتهای که از «هشدار اقلیمی؛ آگاهی، تابآوری» آغاز میشود و با «فرهنگ محیطزیست؛ مشارکت ملی، محیطزیست سالم» به پایان میرسد.
در شرایطی که هرمزگان همزمان با توسعه صنعتی و فشارهای زیستمحیطی، بار سنگین حفاظت از یکی از مهمترین ذخیرهگاههای زیستی کشور را بر دوش میکشد، کارشناسان تأکید دارند حفاظت از سواحل، تالابها، آبسنگهای مرجانی و زیستگاههای گونههای در معرض تهدید، دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی برای حفظ آینده خلیج فارس و تنوع زیستی ایران است.