از مهار تا تشدید: منطقِ بازدارندگیِ پیام‌محور در پاسخ‌های متقابل

محمد مالجو

دوشنبه ۱۸ خرداد ۱۴۰۵

واکنش موشکی ایران به اسرائيل و حمله‌های متقابل اسرائیل به داخل خاک ایران را باید در قالب نوع خاصی از بازدارندگی فهم کرد: نه حفاظت مستقیم از داخل، بلکه ارسال پیام به بیرون. این نوع بازدارندگی، علی‌رغم شدت و اعتبار عملیاتی‌اش، از جنس «پیام‌محور» است نه «حفاظت‌محور». کنش نظامی ایران بر این مبنا کارکردی دوگانه پیدا می‌کند: هم پاسخ است و هم پیام، اما دقیقاً به همین دلیل نیز نمی‌تواند به مهار پایدار درگیری‌ها بینجامد.

ویژگی تعیین‌کنندهٔ این نوع بازدارندگی در اعتبار نمایشی‌اش نهفته است. هر دو طرف با کنش‌های واقعی نشان می‌دهند که تهدیدهایشان صرفاً لفظی نیست. اما همین اعتبار است که نوعی الزام متقابل برای پاسخ‌دهی را رقم می‌زند. در نتیجه، بازدارندگی نه به معنای جلوگیری از کنش، بلکه به‌شکل تثبیت قاعدهٔ کنش و واکنش درمی‌آید.

در چنین وضعی، بازدارندگی برای ایران کارکردی متناقض پیدا می‌کند. هرچه پیام قوی‌تر و معتبرتر ارسال شود، احتمال اینکه طرف مقابل برای حفظ اعتبارش پاسخ دهد نیز بیشتر می‌شود. بنابراین، آنچه تقویت می‌شود نه امنیت، بلکه چرخهٔ تلافی است. اینجا بازدارندگی از «منصرف‌سازی» به «مجبورسازی» تغییر ماهیت داده است: هر طرف ناگزیر است پاسخ دهد تا پیام ضعف ارسال نکند.

این وضعیت عملاً ایران را در برابر دوراهیِ سختی قرار داده: یک مسیر عبارت است از تداوم نمایش قدرت و تثبیت این پیام که هر اقدامی علیه ایران و متحدان منطقه‌ییِ ایران اصلاً بی‌پاسخ نمی‌ماند. مسیر دیگر نیز عبارت است از پذیرش این واقعیت که همین منطق پیام‌محور اصولاً بابِ پاسخ متقابل در داخل کشور را بیش‌ازپیش باز می‌کند. به بیان روشن‌تر، انتخاب میان «حفظ اعتبار از مسیر پاسخ» و «کاهش آسیب‌پذیری از مسیر توقف» است. در نتیجه، آنچه شکل می‌گیرد نه سپر حفاظتی، بلکه توازن ناپایدارِ تهدید است، توازنی که امنیت را نه با کاهش خطر، بلکه با توزیع متقابلِ آسیب‌پذیری تعریف می‌کند.

در مجموع، واکنش دیشب نشان‌دهندهٔ نوعی بازدارندگی قوی از حیث پیام‌رسانی، اما محدود از حیث حفاظت است. این بازدارندگی می‌تواند پیام قدرت را منتقل کند، اما نمی‌تواند از وقوع دورهای بعدی درگیری جلوگیری کند. به همین دلیل، کارکرد اصلی‌اش نه پایان‌دادن به چرخهٔ تنش، بلکه بازتولید درگیری در سطحی بالاتر است.

ایران اکنون پیام را رسانده است. استمرار واکنش تهاجمی، از اینجا به بعد، نه تقویت بازدارندگی، بلکه عبور آگاهانه به سطحی بالاتر از درگیری است.

از کانال تلگرام نویسنده