چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵
امید مجد – اندیشهٔ نو: آمارهای رسمی دربارهٔ مبادلات مرزی میان ایران و افغانستان حاکی از آن است که میزان واردات کالا از آن کشور همسایه به ایران در ماههای اخیر با جهشی بیسابقه همراه بوده است. بر اساس گزارش ناظران اقتصادی، تحولات نظامی منطقه در ماههای گذشته محرک اصلی این تغییر موازنهٔ تجاری و روی آوردن واردکنندگان ایرانی به افغانستان در مرز شرقی ایران بوده است.
طبق جدیدترین گزارشهای گمرکی، تمرکز اصلی این مبادلات بر مرز «ماهیرود» در استان خراسان جنوبی بوده است. به گزارش فارس نیوز، آمارهای تأییدشده نشان میدهد که میزان ورود کالاهای افغانستانی به ایران (رشد وزنی/کمّی) بیش از ۸۴۶درصد افزایش یافته است. ارزش دلاری این محمولههای وارداتی جهشی ۴۴۱درصدی داشته است.
کانال طلایی مبادلات رشدیافته میان ایران و افغانستان گذرگاه مرزی ماهیرود–فراه بوده است که بار اصلی این جابهجایی بزرگ اقتصادی را به دوش کشیده است.
سبد کالاهای وارداتی؛ از معدن تا نوشیدنی
بر اساس بیانیهٔ اتاق تجارت و سرمایهگذاری هرات، کارخانههای مستقر در شهرک صنعتی هرات و کشاورزان افغانستانی تأمینکنندگان اصلی این بازار جدید بودهاند. عمده کالاهای ورودی به ایران عبارتاند از:
- مواد معدنی خام و فراوریشده
- پنبه و گیاهان دارویی (پنبه، پیاز، انجیر، زعفران)
- انواع میوهٔ خشک و اقلام کشاورزی
- نوشابه و نوشیدنیهای گازدار
دلایل: تنشهای منطقهیی و توازن تجاری
کارشناسان اقتصادی سه عامل کلیدی را دلیل این چرخش ناگهانی در سیاست تجاری ایران میدانند:
۱. امنیت زنجیرهٔ تأمین در شرایط جنگی: پیامدهای درگیریهای نظامی اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران حملونقل دریایی و برخی خطوط تولید داخلی ایران را با مشکل مواجه کرد. در نتیجه، تأمین کالا از همسایهٔ شرقی به گزینهای سریع و کمهزینه تبدیل شد.
۲. پاسخ به مطالبات حکومت طالبان: مقامات ایرانی این اقدام را گامی برای تعادلبخشی به تراز تجاری منفی افغانستان و حمایت از بازرگانان افغانستانی اعلام کردهاند تا رابطهٔ تجاری دو کشور از حالت یکطرفه (صرفاً صادرات ایران) خارج شود.
۳. نزدیکی جغرافیایی: ارزانتر بودن هزینهٔ حملونقل و نزدیکی کالاها به بازارهای مصرفی ایران در شرایط بحرانی کنونی عامل مهم دیگری در این تحول است.
این دگرگونی اقتصادی ناگهانی واکنشهای راهبردی و متفاوتی را در میان مقامات طالبان و بخش خصوصی دو کشور برانگیخته است.
۱. مواضع و واکنش مقامات حکومت طالبان: جستوجوی «توازن تجاری» و جایگزینی ترانزیتی
مقامات وزارت صنعت و تجارت طالبان این رویداد را پیروزی دیپلماتیک و اقتصادی برای کابل قلمداد میکنند. عبدالسلام جواد، سخنگوی وزارت تجارت طالبان، بارها بر لزوم رفع ناترازی بزرگ تجاری با ایران تأکید کرده بود، زیرا که تا پیش از این ارزش صادرات ایران به افغانستان به میلیاردها دلار میرسید، اما سهم صادرات افغانستان بسیار ناچیز بود.
تحلیلگران این حوزه در منطقه واکنش و رویکرد دستگاه حکومتی طالبان را در سه محور ارزیابی میکنند:
- کاهش وابستگی به پاکستان: در پی افزایش شدید تنشهای سیاسی و نظامی و مسدود شدن مکرر گذرگاههای مرزی پاکستان، حکومت طالبان بهطور اصولی و راهبردی در حال انتقال وزن ترانزیتیاش بهسمت ایران (بهویژه بندر چابهار و مرزهای شرقی) است.
- تثبیت مشروعیت اقتصادی داخلی: مقامات کابل رشد صادرات اقلامی چون پنبه، مواد معدنی، میوهجات و نوشیدنیهای تولیدشده در شهرک صنعتی هرات را نشانهای از کارآمدی سیاستهای خودکفایی و حمایت از تولید داخلی افغانستان معرفی میکنند.
- توسعهٔ زیرساختهای مواصلاتی: پس از ۱۷ سال توقف خطوط ترانزیتی ماهیرود به فراه، این خطوط بهخاطر همکاریهای دوجانبه اخیراً پیشرفت چشمگیری داشته است که طالبان آن را دستاورد زیرساختی کلیدی میداند.
۲. واکنش و دغدغههای بخش خصوصی و اتاقهای بازرگانی
برخلاف نگاه مثبت دولتی، فعالان بخش خصوصی و نمایندگان اتاقهای بازرگانی هر دو کشور نگاهی آمیخته به بیم و امید به این جهش آماری دارند.
الف) دیدگاه بخش خصوصی و اتاق تجارت افغانستان
بازرگانان افغانستانی از کاهش بوروکراسیهای مرزی در ایران و تمدید ساعت کاری گمرکهای مرزی (مانند ماهیرود) تا اواخر شب استقبال کردهاند. این امر سرعت نقدشوندگی سرمایههای آنان را در شرایط بحران اقتصادی داخلی افزایش داده است.
نمایندگان بخش خصوصی نگران پایداری بازارند و معتقدند این رشد خیرهکننده ناشی از «شرایط اضطراری و جنگی منطقه» در ایران است و بیم آن را دارند که با فروکش کردن تنشهای بینالمللی مربوط به ایران، این تقاضای افزایشیافته دوباره افت کند.
ب) دیدگاه بخش خصوصی و اتاق مشترک بازرگانی ایران
فرصتی برای تأمین مواد اولیهٔ کشاورزی و صنعتی: فعالان اقتصادی ایران افزایش واردات مواد خام مانند پنبه، گیاهان دارویی، و محصولات دامپروری از افغانستان را فرصتی طلایی برای کارخانجات نساجی و صنایع غذایی ایران در شرایط تحریمی میدانند.
هشدار در خصوص چالشهای قانونی و لجستیکی: بخش خصوصی ایران تأکید دارد که آشنا نبودن برخی بازرگانان افغانستانی با قوانین استاندارد، بهداشت، و مقررات گمرکی ایران همچنان چالشی جدّی است. آنها خواستار راهاندازی سریعتر «بازارچههای مشترک مرزی» و فعالسازی همهجانبهٔ اتاقهای بازرگانی مشترک در نقطهٔ صفر مرزی برای تسهیل این موازنهاند.
افق پیش رو
تحلیل ساختار جدید مبادلات نشان میدهد که اقتصادهای ایران و افغانستان بهعلت جبر جغرافیایی و فشارهای ژئوپلیتیکی بیش از هر زمان دیگری به یکدیگر گره خوردهاند. امضای تفاهمنامههای اخیر میان اتاقهای بازرگانی دو کشور و تلاش برای گسترش ظرفیتهای ترانزیتی حاکی از آن است که این جهش وارداتی، در صورت مدیریت صحیح زیرساختها و رفع موانع گمرکی، میتواند از یک «موج تجاری مقطعی» به «رابطهای استراتژیک و پایدار» تبدیل شود.