دوشنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵
در ماه مه ۲۰۱۸[ اردیبهشت۱۳۹۷]، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، با اعلام خروج از توافق هستهای باراک اوباما با ایران، متحدان اروپایی را شوکه کرد – در حالی که بسیاری از اسرائیلیها را به وجد آورد. رئیس جمهور تأکید کرد که برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) سال ۲۰۱۵[ ۱۳۹۴]، که شامل آلمان، فرانسه، روسیه، چین و بریتانیا نیز میشد، یک «توافق وحشتناک یکطرفه بود که هرگز نباید منعقد میشد». او از کاخ سفید گفت: «این توافق، تحریمهای اقتصادی فلجکننده علیه ایران را در ازای محدودیتهای بسیار ضعیف بر فعالیت هستهای رژیم و عدم اعمال هیچ محدودیتی بر سایر رفتارهای بدخواهانه آن، از جمله فعالیتهای شوم آن در سوریه، یمن و سایر نقاط جهان، لغو کرد.» و او برجام را به دلیل عدم «رسیدگی به توسعه موشکهای بالستیک رژیم که میتوانند کلاهک هستهای حمل کنند» را مورد انتقاد قرار داد. هشت سال بعد، پس از یک کمپین بمباران گسترده علیه ایران که ایالات متحده در کنار اسرائیل انجام داد، به نظر میرسد ترامپ در حال پیگیری توافقی در همان مسیری است که زمانی از آن شکایت داشت. حتی آن نتیجه مشکلساز هم دور از دسترس او به نظر میرسد، چرا که به نظر میرسد ایران به طرز عجیبی از تهدیدهای کهنه و رو به افزایش رئیس جمهور مبنی بر نابودی در صورت عدم توافق جمهوری اسلامی، نگران نیست.
تهدیدهای بیشتر
روز یکشنبه، ترامپ در سایت اجتماعی خود، Truth، به ایران در مورد عواقب عدم توافق هشدار داد. او در پستی در شبکههای اجتماعی نوشت: «برای ایران، زمان در حال گذر است و بهتر است سریع حرکت کنند، وگرنه چیزی از آنها باقی نخواهد ماند. زمان بسیار مهم است!»
این آخرین مورد از مجموعهای از تهدیدها – برخی کلامی، برخی در رسانههای اجتماعی و بسیاری نسبتاً عجیب یا مرموز – بود که ترامپ از زمان اعلام آتشبس در ۸ آوریل[19 فروردین] منتشر کرده است.
در همان روز، پس از بازگشت از چین، او یک گرافیک تولید شده توسط هوش مصنوعی از خودش و یک دریاسالار نیروی دریایی ایالات متحده که در آبهای طوفانی قایقرانی میکردند و توسط چندین کشتی با پرچم ایران احاطه شده بودند، به اشتراک گذاشت. عنوان آن نوشته شده بود: “این آرامش قبل از طوفان بود.”
پس از بیش از یک ماه توهین، تهدید و خواستههای به شدت غیرواقعی از سوی ایرانیها، ترامپ هنوز به نوعی به خبرنگاران میگوید که تهران میخواهد به توافق برسد.
او روز یکشنبه به خبرگزاری اکسیوس گفت: «ما میخواهیم به توافق برسیم. آنها در جایی که ما میخواهیم نیستند. آنها باید به آنجا برسند وگرنه به شدت ضربه خواهند خورد، و آنها این را نمیخواهند.»
او میتواند هر چقدر که میخواهد تهدید کند، اما بعید است که هیچ یک از گزافهگوییهای او ایران را به تسلیم شدن در برابر خواستههای ایالات متحده سوق دهد. اگر در طول جنگ تسلیم نشده باشد، قرار نیست ناگهان برای جلوگیری از از سرگیری یک کارزار نظامی که قبلاً ثابت کرده میتواند از آن جان سالم به در ببرد، تسلیم شود.
نه در مورد برنامه هستهای خود، و مطمئناً نه در مورد موشکهای بالستیک یا حمایت از نیروهای نیابتی.
محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و نماینده اصلی این کشور در مذاکرات با ایالات متحده، گفت: «هیچ جایگزینی جز پذیرش حقوق مردم ایران همانطور که در پیشنهاد ۱۴ مادهای آمده است، وجود ندارد.»
طبق گزارشها، پیشنهاد ۱۴ مادهای تهران خواستار پایان جنگ و باز شدن تنگه هرمز قبل از شروع مذاکرات حتی در مورد برنامه هستهای است. بنا بر گزارشها، این پیشنهاد همچنین شامل تعلیق غنیسازی اورانیوم تا ۱۵ سال میشود.
شاید ایران مایل باشد امتیازات محدود دیگری در مورد غنیسازی بدهد. طبق گزارشها، ایران پیشنهاد داده است که بخشی از اورانیوم غنیشده با غلظت بالا را رقیق کند و بقیه را به خارج از کشور بفرستد. با این حال، ایران با برچیدن برنامه خود یا توقف دائمی غنیسازی موافقت نکرده است. حتی آن مصالحه کوچک نیز توسط خبرگزاری نیمهرسمی تسنیم تکذیب شد.
ترامپ ادعا میکند که مذاکرهکنندگان ایرانی به همتایان آمریکایی خود گفتهاند که آمادهاند تا ایالات متحده ذخایر اورانیوم غنیشده با خلوص بالای دفنشده تهران را که یک درخواست کلیدی است، پس بگیرد، اما سپس از قرار دادن این امتیاز در برگه پاسخی که اوایل این ماه ارائه شد، خودداری کردند. ایران هیچ نشانهای علنی مبنی بر آمادگی برای معامله یکی از اهرمهای اصلی خود نشان نداده است.
همچنین هیچ تمایلی برای صحبت در مورد حمایت از گروههای نیابتی مانند حماس، حزبالله و حوثیها یا برنامه موشکهای بالستیک خود نشان نداده است، که هر دو در این پیشنهاد غایب هستند.
حداقل در مورد پرونده هستهای، به نظر میرسد ترامپ به دنبال توافقی است که میتواند اندکی بهتر از برجام باشد. ظاهراً توافق ترامپ بیشتر از غروب ۱۰ ساله توافق ۲۰۱۵ [۱۳۹۴] دوام خواهد داشت و طبق گزارشها، دولت خواستار بازرسیهای سرزدهتر و توقف کامل غنیسازی برای مدت زمان آن است، در حالی که برجام به ایران اجازه میداد تا غنیسازی را تا 3.67 درصد ادامه دهد.
اما برخلاف هشت سال پیش، به نظر میرسد ترامپ اکنون از توافقی که تقریباً بهطور کامل بر مسئله هستهای متمرکز است، ناراحت نیست، زیرا تهران هنوز حاضر نیست ذرهای در مورد گروههای نیابتی یا موشکها کوتاه بیاید.
مانند وندی شرمن، مذاکرهکننده و دیگر مقامات دولت اوباما که زمانی مهارتهای مذاکرهشان را به سخره میگرفت، ترامپ ظاهراً پذیرفته است که رسیدن به یک توافق هستهای به معنای کنار گذاشتن درخواستها برای محدودیت موشکها یا حمایت از گروههای تروریستی است.
رئیسجمهور هفته گذشته قبل از پرواز به چین گفت: «من به یک چیز فکر میکنم. ما نمیتوانیم اجازه دهیم ایران سلاح هستهای داشته باشد. همین.»
ترامپ ادامه داد: «مهمترین چیز تاکنون این است که ایران نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد.»
در موارد نادری که او درباره موشکهای بالستیک یا حمایت از گروههای نیابتی صحبت میکند، آنها را کماهمیت جلوه میدهد.
ترامپ اوایل این ماه گفت: «ببینید، موشکها بد هستند، اما بله، و آنها باید آن را محدود کنند، اما مسئله این است که آنها نمیتوانند سلاح هستهای داشته باشند.»
او در همان مصاحبه از گفتن اینکه ایران از تأمین مالی گروههای نیابتی خود باز داشته خواهد شد، خودداری کرد و فقط گفت که با توجه به خسارتی که به زیرساختهای انرژی ایران وارد شده است، آنها از نظر اقتصادی در موقعیتی نخواهند بود که این کار را انجام دهند.
با این حال، هرگونه توافقی به معنای کاهش گسترده تحریمها توسط ایالات متحده و سرازیر شدن دهها میلیارد دلار به اقتصاد در حال بحران خواهد بود. همان کشوری که اوایل امسال حاضر بود ۴۰ هزار نفر از شهروندان خود را برای ماندن در قدرت بکشد، هیچ مشکلی با استفاده از این پول برای بازسازی ارتش خود و نیروهای نیابتیاش نخواهد داشت، قبل از اینکه کاری برای مردم ایران انجام دهد.
گزینههای کمی وجود دارد
ترامپ آشکارا خواهان توافق است، و مگر اینکه حاضر باشد تهدیدهای خود مبنی بر اقدام نظامی را عملی کند و این کمپین را به طور قابل توجهی گسترش دهد، هیچ سناریوی قابل تصوری وجود ندارد که در آن ایران با توافقی به طور قابل توجهی جامعتر از برجام موافقت کند.
تام نایدز، سفیر سابق آمریکا در اسرائیل، به تایمز اسرائیل گفت: «نتیجه این [توافق] چیزی خواهد بود که بسیار شبیه به برجام خواهد بود. این نام را نخواهد داشت. اما عناصر زیادی را که در سال ۲۰۱۵ داشتیم، خواهد داشت.»
با توجه به اینکه بستن تنگه هرمز توسط ایران اقتصاد جهان را به گروگان گرفته است، حتی این احتمال وجود دارد که ترامپ با توافقی بدتر از برجام موافقت کند، فقط برای اینکه دوباره آن را باز کند.
تلاش ترامپ برای تغییر پویایی تنگه هرمز با استفاده از نیروی دریایی ایالات متحده برای کمک به کشتیهایی که سعی در ترک خلیج فارس دارند، هیچ کمکی به افزایش اعتبار یا بازدارندگی او در نظر ایرانیان نکرد. او کمتر از دو روز پس از شروع، آن را متوقف کرد، یا به دلیل عدم همکاری سعودیها یا به منظور دنبال کردن دور دیگری از مذاکرات بینتیجه با ایران.
در همین حال، رهبران ایران همچنان در رسانههای اجتماعی به ترامپ طعنه میزنند. تهران حتی از تشکیل نهاد جدیدی برای مدیریت تنگه هرمز خبر داد. قرار نیست عقبنشینی کند. این موضوع گزینههای محدودی را برای ترامپ باقی میگذارد.
او میتواند بدون توافق و بدون بازگشت به جنگ، اما با محاصره متقابل تنگه هرمز، اجازه دهد واقعیت جدید سختتر شود. درد اقتصادی جهانی – از جمله در ایالات متحده – تا زمانی که ابزارهای جدید برای انتقال نفت خلیج فارس و توسعه میادین در جاهای دیگر تکمیل نشود، همچنان احساس خواهد شد.
یا میتواند بازگشت به جنگ را انتخاب کند، یا مانند کاری که ایالات متحده و اسرائیل در ماه مارس انجام دادند، به اهدافی در سراسر ایران حمله کند، یا بر تنگه هرمز تمرکز کند. در هر صورت، ایرانیها مطمئناً بار دیگر به همه همسایگان عرب خود و اسرائیل شلیک خواهند کرد.
و این باعث میشود بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر، منتظر تصمیم ترامپ باشد، در حالی که تلاش میکند دستاوردهای جنگ و مزایای تبعیت استراتژیک خود از ترامپ را به مردم اسرائیل بفروشد.