یکشنبه ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵
در حالی که تلاشهای دیپلماتیک برای آغاز دور دوم گفتوگوهای ایران و ایالات متحده در اسلامآباد وارد مرحلهای حساس شده بود، تصمیم ناگهانی دونالد ترامپ برای لغو سفر نمایندگانش به پاکستان، این روند را با ابهام و تردید تازهای روبهرو کرده است. این تصمیم که تنها ساعاتی پس از ترک اسلامآباد توسط عباس عراقچی اعلام شد، نشانهای از تداوم شکاف عمیق میان دو طرف و نبود اراده مشترک برای عبور از بنبست فعلی تلقی میشود.
لغو یکجانبه در لحظه آخر
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، روز شنبه در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز اعلام کرد که سفر استیو ویتکاف و جرد کوشنر به پاکستان را بهطور یکجانبه لغو کرده است. این هیئت قرار بود برای دیدار با مقامهای ایرانی و احتمالاً آغاز دور دوم مذاکرات به اسلامآباد سفر کند.
ترامپ در توضیح این تصمیم گفت که با توجه به برتری موقعیت آمریکا، انجام چنین سفری ضرورتی ندارد. او تأکید کرد: «به افرادم که داشتند آماده میشدند گفتم نه، شما قرار نیست یک پرواز ۱۸ ساعته انجام دهید. ما همه برگها را در اختیار داریم. آنها هر وقت بخواهند میتوانند با ما تماس بگیرند.»
او در ادامه این موضع را در شبکه اجتماعی تروث سوشال نیز تکرار کرد و نوشت که صرف زمان برای چنین سفری توجیهی ندارد، زیرا به گفته او، در داخل ساختار قدرت ایران «اختلافات شدید و سردرگمی» وجود دارد. ترامپ همچنین مدعی شد که «هیچکس نمیداند چه کسی مسئول است، حتی خودشان.»
رئیسجمهور آمریکا در همان پیام بار دیگر بر موضع خود تأکید کرد و نوشت: «ما همه کارتها را در اختیار داریم و آنها هیچ ندارند. اگر میخواهند صحبت کنند، کافی است تماس بگیرند.»
ترامپ: دریافت پیشنهاد بهتر از ایران
بنابر گزارش گاردین دونالد ترامپ روز شنبه، پس از آنکه اعلام کرد سفر فرستادگان آمریکا به پاکستان برای گفتوگوهای آتشبس لغو شده است، در گفتوگو با رسانهها گفت که آمریکا آماده است با «هر که در ایران امور را در دست دارد» گفتوگو کند.
او تکرار کرد که «آنها هر وقت بخواهند، میتوانند با ما تماس بگیرند.»
ترامپ افزود: «با هر کسی که لازم باشد مذاکره میکنم، اما دلیلی ندارد دو روز صبر کنیم، افراد ۱۶ یا ۱۷ ساعت سفر کنند، ما اینطور عمل نمیکنیم.»
وی گفت ایران «خیلی پیشنهاد داده اما کافی نبوده است.
او مدعی شد که بلافاصله پس از لغو این سفر، پیشنهاد بهتری از ایران دریافت کرده است.
ترامپ در هواپیمای ایر فورس وان به خبرنگاران گفت: «آنها یک سند به ما دادند که باید بهتر میبود، و جالب اینجاست که بلافاصله بعد از اینکه من آن را لغو کردم، ظرف ۱۰ دقیقه یک سند جدید دریافت کردیم که خیلی بهتر بود.»
رئیسجمهور جزئیاتی درباره محتوای پیشنهاد جدید ارائه نکرد و فقط گفت: «آنها خیلی چیزها پیشنهاد دادند.» با این حال تأکید کرد یکی از شروط او این است که ایران «نباید سلاح هستهای داشته باشد».
خروج عراقچی و تحرکات دیپلماتیک
اعلام این تصمیم تنها ساعاتی پس از آن صورت گرفت که گزارشها از خروج عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، از اسلامآباد حکایت داشت. به گفته منابع پاکستانی و رسانههای بینالمللی، عراقچی پس از دیدار با مقامهای ارشد این کشور، از جمله نخستوزیر و فرمانده ارتش، پاکستان را به مقصد مسقط ترک کرد.
بر اساس گزارش رسانه های دولتی، بخشی از هیئت همراه وزیر خارجه در جریان سفر به اسلام آباد، بعد از رایزنیها در اسلامآباد برای مشورت و اخذ دستورالعملهای لازم در مورد مباحث مرتبط با خاتمه جنگ به تهران بازگشته و قرار است یکشنبهشب در اسلامآباد مجددا به عراقچی ملحق شوند.
این سفر بخشی از یک برنامه منطقهای گستردهتر اعلام شده بود که شامل سفر به عمان و روسیه نیز میشود. با این حال، برخی گزارشها حاکی از آن است که احتمال داشت عراقچی پس از این سفرها، دوباره برای ادامه رایزنیها به اسلامآباد بازگردد.
باراک راوید، خبرنگار اکسیوس، نیز در شبکههای اجتماعی نوشت که از ابتدا قرار نبوده عراقچی برای مدت طولانی در پاکستان بماند و احتمال بازگشت او در روزهای آینده وجود دارد.
مقامهای پاکستانی نیز تأیید کردهاند که انتظار دارند وزیر خارجه ایران در فاصله یکشنبه یا دوشنبه به اسلامآباد بازگردد، موضوعی که نشان میدهد کانالهای دیپلماتیک همچنان بهطور کامل مسدود نشدهاند.
نقش پاکستان در میانجیگری
پاکستان در هفتههای اخیر تلاش کرده است نقش میانجی میان تهران و واشینگتن را ایفا کند. دیدار عباس عراقچی با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، که حدود دو ساعت به طول انجامید، بخشی از همین تلاشها تلقی میشود.
شهباز شریف پس از این دیدار، گفتوگوها را «گرم و صمیمانه» توصیف کرد و از تبادل نظر درباره وضعیت منطقه و راههای تقویت روابط دوجانبه خبر داد. اسحاق دار، معاون نخستوزیر پاکستان، نیز تأکید کرد که در این دیدار بر اهمیت دیپلماسی برای حفظ صلح و ثبات منطقهای تأکید شده است.
در همین حال، گزارشهایی نیز از رایزنیهای همزمان میان پاکستان و روسیه منتشر شده که نشان میدهد اسلامآباد در حال تلاش برای هماهنگی گستردهتر در سطح منطقهای است.
اختلاف اصلی، محاصره دریایی
در حالی که برخی نشانهها از آمادگی برای آغاز مذاکرات حکایت داشت، اختلافات بنیادی همچنان پابرجاست. مهمترین نقطه اختلاف، شرط ایران مبنی بر لغو محاصره دریایی برای شرکت در مذاکرات است، در مقابل، ایالات متحده نیز بر تداوم این محاصره بهعنوان اهرم فشار پافشاری میکند.
مقامهای جمهوری اسلامی اعلام کردهاند که تا زمانی که محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده ادامه داشته باشد، تهران حاضر به ورود به گفتوگو نخواهد بود. این موضع بارها از سوی مقامات ایرانی تکرار شده و به عنوان پیششرط اصلی برای هرگونه مذاکره مطرح است.
در مقابل، هیچ نشانهای از سوی واشینگتن مبنی بر آمادگی برای رفع این محاصره مشاهده نشده است. همین موضوع باعث شده که تلاشها برای آغاز دور دوم مذاکرات در وضعیت تعلیق قرار گیرد.
هشدارهای نظامی در سایه دیپلماسی
همزمان با این تحولات، لحن نظامی نیز در فضای سیاسی منطقه تشدید شده است. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء در بیانیهای هشدار داد که در صورت ادامه محاصره دریایی، ایالات متحده با «عکسالعمل» نیروهای مسلح ایران مواجه خواهد شد.
در این بیانیه همچنین تأکید شده است که در صورت حمله مجدد آمریکا، ایران آمادگی دارد «خسارات شدیدتری» وارد کند. این هشدارها در شرایطی مطرح میشود که تلاشهای دیپلماتیک هنوز به نتیجه مشخصی نرسیده و خطر بازگشت به تنش نظامی همچنان وجود دارد.
تنگه هرمز، گره ژئوپلیتیک بحران
یکی از مهمترین ابعاد این بحران، وضعیت تنگه هرمز است. این آبراه استراتژیک که حدود یکپنجم نفت و گاز جهان از آن عبور میکند، در پی درگیریهای اخیر و اقدامات متقابل ایران و آمریکا، با اختلال جدی مواجه شده است.
مدیرعامل شرکت توتال هشدار داده است که اگر این وضعیت برای چند ماه ادامه یابد، جهان با کمبود انرژی مواجه خواهد شد. او تأکید کرده است که نمیتوان بدون پیامدهای جدی، اجازه داد بخش بزرگی از منابع انرژی جهان بلااستفاده بماند.
در همین حال، امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، اعلام کرده است که تلاشها برای بازگشایی این مسیر دریایی در چارچوب قوانین بینالمللی ادامه دارد. او هشدار داده که عدم قطعیتهای ژئوپلیتیکی میتواند خود به عامل کمبود تبدیل شود.
چندین کشور نیز اعلام کردهاند که در صورت فراهم شدن شرایط، آماده مشارکت در یک مأموریت بینالمللی برای حفاظت از کشتیرانی در این منطقه هستند.
روایتهای متناقض از امکان مذاکره
در حالی که ایالات متحده از آمادگی برای گفتوگو سخن میگوید، اما آن را مشروط به ابتکار عمل ایران میداند، تهران تأکید دارد که شرایط فعلی برای مذاکره مناسب نیست.
عباس عراقچی پس از ترک اسلامآباد، سفر خود را «پربار» توصیف کرد و از تلاشهای پاکستان برای بازگرداندن صلح به منطقه قدردانی کرد. او همچنین گفت که ایران چارچوبی عملی برای پایان دائمی جنگ ارائه کرده است، اما هنوز مشخص نیست که آیا ایالات متحده در قبال دیپلماسی جدی است یا نه.
در همین حال، گزارشهایی مانند گزارش الجزیره نشان میدهد که با وجود نبود مذاکرات رسمی، دیپلماسی در پشت صحنه ادامه دارد. به گفته این گزارشها، ایران اصرار داشته که دیدارها بهصورت سهجانبه برگزار نشود و همچنان بر مواضع خود درباره رفع محاصره تأکید دارد.
آیندهای نامشخص
تحولات نشان میدهد روند مذاکرات ایران و آمریکا همچنان در مرحلهای شکننده قرار دارد. از یک سو، تلاشهای میانجیگرانه کشورهایی مانند پاکستان ادامه دارد و نشانههایی از ارتباطات غیررسمی دیده میشود. از سوی دیگر، تصمیمات یکجانبه، خط قرمزهای نامشخص، اختلافات ساختاری و لحن تقابلی، چشمانداز دستیابی به توافق را مبهمتر کرده و خطر بازگشت به درگیری نظامی را افزایش داده است.
لغو سفر هیئت آمریکایی به پاکستان، بیش از آنکه صرفاً یک تصمیم لجستیکی باشد، نشانه رویکردی است که همچنان بر فشار و برتری تکیه دارد. در این میان، هنوز روشن نیست آیا دو طرف میتوانند از این بنبست عبور کنند یا اینکه تحولات میدانی و فشارهای ژئوپلیتیک، مسیر را به سوی تشدید تنشها سوق خواهد داد.
اخبار روز