آمادهسازی تالار تجمع «جناح» برای مذاکرات میان آمریکا و ایران.
جمعه ۲۱ فروردین ۱۴۰۵
آمریکا و ایران در حالی روند مذاکره در بالاترین سطح در سالهای اخیر را آغاز کردهاند که تلاشهای فشردهٔ دیپلماتیک برای حفظ آتشبس شکنندهٔ اخیر ادامه دارد. هدف از گفتوگوهایی که با میانجیگری پاکستان صورت خواهد گرفت پایان دادن به جنگی است که بازارهای جهانی انرژی را بسیار متلاطم کرده است.
آمریکا و اسرائیل در روز ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) حملههای هماهنگی را علیه ایران آغاز کردند که به کشته شدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، انجامید و زیرساختهای نظامی و هستهیی ایران را هدف قرار داد. در جریان این حملهها، که بیشتر از پنج هفته ادامه یافت، بیش از دوهزار نفر کشته شدند.
در واکنش به این حملهها، ایران تنگهٔ هرمز را بست، گذرگاهی راهبردی که حدود یکپنجم نفت و گاز جهان از آن عبور میکند. این اقدام باعث جهش قیمت انرژی و اختلال در تجارت جهانی شد.
آمریکا و ایران در روز هشت آوریل (۱۹ فروردین) با آتشبسی دو هفتهیی موافقت کردند که با میانجیگری پاکستان حاصل شد. شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که گفتوگوها تا ۱۵ روز ادامه خواهد داشت. به این ترتیب پیشبینی میشود که دورهٔ آتشبس در روز ۲۲ آوریل (۲ اردیبهشت) به پایان برسد.
پاکستان چطور به میانجی کلیدی این بحران تبدیل شد و نقش آن در این مذاکرات چیست؟
پاکستان، کشوری که اغلب بهعلت ناامنیهای داخلی و اقتصاد متزلزلش در صدر خبرهای بینالمللی قرار دارد، حالا میزبان نخستین مذاکرات میان آمریکا و ایران از زمان آغاز جنگ اخیر شده است، چرخشی چشمگیر برای کشوری که سالها عمدتاً از دریچهٔ ملاحظات امنیتی به آن نگاه شده است.
پاکستان معمولاً میزبان مذاکراتی در این سطح نیست. آنچه به پاکستان در نقش میانجی اهمیت داده است شبکهٔ دیپلماتیک گسترده و کمنظیر آن کشور است.
ایران نخستین کشوری بود که پس از استقلال پاکستان در سال ۱۹۴۷ آن کشور را به رسمیت شناخت. دو همسایه حدود ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارند و پیوندهای تاریخی، فرهنگی، و مذهبی عمیقی میان آنها برقرار است. پاکستان همچنین با بیش از ۲۰میلیون شیعه پس از ایران دومین جمعیت بزرگ شیعه در جهان را در خود جای داده است.
در عین حال، دولت پاکستان روابط نزدیکی با آمریکا، عربستان سعودی، و چین نیز برقرار کرده است.
اسحاق دار، وزیر خارجهٔ پاکستان، در پایان ماه مارس برای گفتوگو با وانگ یی، همتای چینیاش، به پکن سفر کرد. وزیر خارجهٔ چین از تلاشهای میانجیگرانهٔ دولت پاکستان حمایت کرد و آن را در راستای منافع مشترک همهٔ طرفها دانست.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نیز گفت که چین در کشاندن ایران به پای میز مذاکره نقش داشته است، روایتی که مقامات پاکستانی هم آن را تأیید کردهاند.
[چین و پاکستان برای بازگرداندن صلح و ثبات در منطقهٔ خلیج فارس و غرب آسیا پیشنهادی پنجمادهیی ارائه دادند.]
یک مقام ارشد پاکستانی آگاه از روند مذاکرات میان آمریکا و ایران که نخواست نامش فاش شود گفت: «در شب آتشبس، امیدها در حال کمرنگ شدن بود که چین وارد عمل شد و ایران را قانع کرد تا با آتشبس اولیه موافقت کند.»
او افزود: «هرچند تلاشهای ما نقش محوری داشت، اما تا رسیدن به نقطهعطف فاصله داشتیم، پیشرفتی که در نهایت پس از آن حاصل شد که چین ایرانیها را متقاعد کرد.»
چه موضوعهایی روی میز مذاکره است؟
فاصلهٔ میان دو طرف همچنان بسیار زیاد است. بنا بر گزارشها، پیشنهاد ۱۵مادهیی آمریکا بر محورهایی چون اورانیوم غنیشدهٔ ایران، موشکهای بالستیک، کاهش یا لغو تحریمها، و بازگشایی تنگهٔ هرمز متمرکز است. در مقابل، جمهوری اسلامی ایران طرحی ۱۰مادهیی ارائه کرده است که در آن خواهان کنترل تنگهٔ هرمز، دریافت عوارض از کشتیهای عبوری، پایان همهٔ عملیات نظامی در منطقه، و لغو کامل تحریمها شده است.
لبنان نیز یکی از مهمترین نقاط اختلاف است. اسرائیل پس از اجرایی شدن آتشبس حمله به حزبالله در لبنان را ادامه داد. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، ادعای شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، را مبنی بر اینکه آتشبس شامل لبنان هم میشود رد کرد.
اما جی دی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، لحنی نرمتر در پیش گرفت و گفت ممکن است ایران «برداشت نادرست اما قابل فهمی» دربارهٔ گنجانده شدن لبنان در توافق داشته باشد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، نیز در یادداشتی در شبکهٔ ایکس هشدار داد که حملهٔ اسرائیل به لبنان مذاکرات را «بیمعنا» کرده است. او نوشت: «دستهای ما همچنان روی ماشه است. ایران هرگز خواهران و برادران لبنانی خود را تنها نخواهد گذاشت.»
چه کسانی در این مذاکرات حضور دارند؟
ریاست هیئت آمریکایی را جی دی ونس بر عهده خواهد داشت و استیو ویتکاف، فرستادهٔ ویژهٔ دونالد ترامپ، و جرد کوشنر، داماد رئیسجمهور آمریکا، او را همراهی خواهند کرد.
این بالاترین سطح تماس آمریکا با ایران از زمان مذاکرات جان کری، وزیر خارجهٔ وقت آمریکا، برای رسیدن به توافق هستهیی سال ۲۰۱۵ (برجام) است. استیو ویتکاف پیش از آغاز جنگ و با میانجیگری عمان چند دور گفتوگو با عباس عراقچی، وزیر خارجهٔ ایران، برگزار کرده بود، اما جنگ این روند را نیمهتمام گذاشت.
گفته میشود محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، و عباس عراقچی ریاست هیئت ایرانی را بر عهده داشته باشند.
محمدباقر قالیباف از فرماندهان پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است و هنوز روشن نیست که آیا نمایندهای از فرماندهان کنونی سپاه در این مذاکرات حضور خواهد داشت یا نه.
برگرفته از یورونیوز