باراک اوباما (راست)، رئیسجمهور آمریکا، و دمیتری مدودوف، رئیسجمهور روسیه، در مراسم امضای پیمان «نیو استارت» در پراگ، جمهوری چک، ۸ آوریل ۲۰۰۸. منبع عکس: Kremlin.ru – CC BY 4.0
بینوی کمپمارک، کانترپانچ
ترجمهٔ لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو
دوشنبه ۲۷ بهمن ۱۴۰۴
چقدر میتواند وحشتناک باشد؟ «پیمان جدید کاهش تسلیحات استراتژیک»* (New START، نیو استارت) روز ۵ فوریه [۱۶ بهمن] منقضی شد و دورهٔ کنترل تسلیحات و محدودیتهای اعمالشده بر برنامههای هستهیی دیوانهوار آمریکا و روسیه پایان یافت. پیمان نیو استارت از ۵ فوریه ۲۰۱۱ [بهمن ۱۳۸۹] به اجرا گذاشته شد و در ابتدا یک بازهٔ زمانی هفتساله برای رعایت محدودیتهای اصلی و اساسی تسلیحات استراتژیک تهاجمی تعیین شد. این محدودیتها سپس در طول مدت اعتبار این پیمان حفظ شد.
تا زمان انقضای این پیمان، این دو کشور محدودیتهای اعمالشده بر این تسلیحات و سامانههای هستهیی را حفظ کردند: حداکثر ۷۰۰ موشک بالستیک قارهپیمای نصبشده و آمادهٔ شلیک (ICBM)، موشک بالستیک پرتابشونده (آمادهٔ شلیک) از زیردریایی (SLBM)، و بمبافکن سنگین مجهز و آمادهٔ استفاده از تسلیحات هستهیی؛ ۱,۵۵۰ کلاهک هستهیی نصبشده در هر سه حامل ذکرشده؛ و ۸۰۰ سامانهٔ هستهیی نصب و آمادهشده و غیرنصبشده یا انباری (پرتابگرهای ICBM، پرتابگرهای SLBM، و بمبافکنهای سنگین هستهیی).
چنین محدودیتهایی را نمیتوان ستایشآمیز یا حتی استثنایی دانست. سقف ۱,۵۵۰ کلاهک هستهیی چیزی است که فقط دایرهٔ محدود و مجنونی از افرادی را تحت تأثیر قرار میدهد و ذوقزده میکند که بهعنوان مذاکرهکنندهٔ تسلیحاتی در این حوزه شناخته میشوند یا معاملهگران مرگ (تانوکراتهایی) هستند که در مؤسساتی مانند رند (RAND)** حضور دارند. چنین نمایشی صرفاً برای این است که هم دولت روسیه و هم دولت آمریکا به کشورهای دیگری که سلاح هستهیی ندارند یا دارند بگویند که میتوانند رفتارهای حریصانهشان را مهار کنند. حتی در آن زمان، نیو استارت، مانند همهٔ ابزارهای دیگر محدودکنندهٔ سلاحهای هستهیی، شکافهای بزرگی داشت که بهعمد در آن گنجانده شده بود. برای مثال، در این پیمان سلاحهای هستهیی تاکتیکی و محدود کردن استقرار سامانههای تسلیحاتی جدید استراتژیک منظور نشده بود.
همچنین، با شیوع همهگیری کووید-۱۹، این پیمان در عمل نادیده گرفته شد. بازرسیها تعلیق شد و پس از سال ۲۰۲۲ هرگز از سر گرفته نشد. همانطور که فرانسوا دیاز-مورین در فوریه ۲۰۲۶ [بهمن ۱۴۰۴] در بولتن دانشمندان اتمی نوشت: «روسیه از سپتامبر ۲۰۲۲ دادههای نیروهای هستهیی استراتژیک آمادهٔ شلیک را به اشتراک نگذاشته، مشارکت در اجرای این پیمان را در فوریه ۲۰۲۳ بهطور کامل متوقف کرد، و آمریکا نیز از مه ۲۰۲۳ تاکنون هیچ آمار کلی منتشر نکرده است.» نیو استارت روزبهروز بیشتر شبیه به توافقی رفاقتی شد که حالا نوجوانان لجوج و نافرمان آن را جدّی نمیگیرند.
در سپتامبر سال گذشته (۲۰۲۵)، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، موضوع تمدید محدودیتهای اصلی این پیمان برای یک سال را مطرح کرد. در نشست شورای امنیت روسیه در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۵ [۳۱ شهریور ۱۴۰۴]، او وعده داد که دولت روسیه «آماده است به نظارت بر […] محدودیتهای عددی اساسی» که در نیو استارت مقرر شده بود به مدت دوازده ماه ادامه دهد، به این شرط که آمریکا «با روشی مشابه» عمل کند. گفته شد که پس از تمدید آن یک سال، «ارزیابی دقیقی از اوضاع [و] تصمیمی قطعی دربارهٔ رعایت این خودمحدودیتهای داوطلبانه» گرفته خواهد شد. پوتین همچنین معتقد بود که «چشمپوشی کامل از میراث نیو استارت از جنبههای متعدد اشتباهی جدّی و کوتهبینی خواهد بود» که «پیامدهای نامطوبی برای هدفهای [پیمان منع گسترش سلاحهای هستهیی]» خواهد داشت.
وقتی خبر این موضوع به کاخ سفید رسید، کارولین لیویت، سخنگوی مطبوعاتی کاخ سفید، گفت که این پیشنهاد «خیلی خوبی» به نظر میرسد. دو هفته بعد، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به سؤالی که خبرنگار تاس روسیه مطرح کرده بود پاسخ داد که پیشنهاد پوتین «به نظر من فکر خیلی خوبی است.» با این حال، پس از آن کار چندانی صورت نگرفت. در واقع، برعکس، ترامپ تعداد دیپلماتهای مسئول امور هستهیی در وزارت امور خارجی آمریکا را کاهش داد و در اکتبر گذشته (۲۰۲۵) آشکارا اعلام کرد که آزمایشهای هستهیی ممکن است از سر گرفته شود. او همچنین با پافشاری بر پیوستن چین به مذاکرات محدودیت تسلیحات هستهیی، موضوع کنترل تسلیحات را پیچیدهتر کرده است. دولت چین نیز تمایل چندانی به ورود به این مذاکرات نشان نداده است. در ژانویهٔ امسال (۲۰۲۶)، رئیسجمهور ترامپ به نظر میآمد که نگران نبود که این سند بینالمللی [نیو استارت، در ۵ فوریه،] در آستانهٔ سپرده شدن به آرشیو فراموشی دیپلماتیک قرار داشت. او گفت: «اگر منقضی شد، خب منقضی میشود. بهجای آن توافق بهتری خواهیم کرد.»
دستگاه سیاسی آمریکا به بیعلاقگی آشکار و حتی رخوت در این موضوع دچار شده بود. به نظر میرسید که نیو استارت هم یک مانع آزاردهندهٔ دیگر برای دولتی باشد که بیشتر به نادیده گرفتن تعهدهای بینالمللی علاقهمند است تا رعایت آنها. فقط عدهای از دموکراتها در سخنرانیهایشان در مجلس نمایندگان در ۱۴ ژانویه [۲۴ دی ۱۴۰۴] دربارهٔ آنچه پس از انقضای این پیمان رخ خواهد داد نگرانی نشان دادند. اِد مارکی، سناتور دموکرات ماساچوست و رئیس مشترک کارگروه سلاحهای هستهیی و کنترل تسلیحات سنای آمریکا، در همین ماه فوریه یک کنفرانس خبری برگزار کرد و از دولت ترامپ خواست که عهدهای وفاداری به توافقهای کنترل تسلیحات را تجدید کند. او گفت: «بیایید صادق باشیم. آمریکا به همان اندازهای به سلاح هستهیی نیاز دارد که دونالد ترامپ شایستهٔ جایزهٔ صلح نوبل است.»
باراک اوباما، رئیسجمهور وقت آمریکا که توافق نیو استارت را [در آوریل ۲۰۰۸] امضا کرد، خونسردی ترامپ را نداشت. اوایل این ماه [فوریه ۲۰۲۶]، اوباما هشدار داد که اگر بگذاریم این پیمان منقضی شود، «دههها دیپلماسی بیدلیل نابود خواهد شد و ممکن است مسابقهٔ تسلیحاتی دیگری آغاز شود که جهان را ناامنتر کند.» دمیتری مدودوف، رئیسجمهور وقت روسیه و همامضاکنندهٔ روسی این پیمان، در اظهارنظرهایش در گفتوگو با رویترز، تاس، و وارگونزو (WarGonzo)، وبلاگنویس جنگی روسی، دلیلی برای مخالفت ندید. او گفت: «نمیخواهم بگویم که این [که بگذاریم این پیمان منقضی شود] بیدرنگ یعنی وقوع فاجعه و آغاز جنگ هستهیی. با وجود این، باید همه را نگران کند.»
برخی از کارشناسان مذاکرهٔ هستهیی قطعاً نگران این روند قریبالوقوع هستند که پس از انقضای نیو استارت، کشورهای هستهیی دور بردارند و بر شتاب کارشان بیفزایند. رُز گوتمولر، مذاکره کنندهٔ ارشد آمریکا در این پیمان، سناریوی نهچندان خوشایندی را مطرح میکند که روسیه ممکن است بتواند با افزودن «حاملهای بازگشتی با قابلیت شلیک به چند هدف مستقل» (MIRV)*** یا چند کلاهک که قادر به هدفگیری مستقل هستند، به موشکهایش، که به آن «بارگذاری» هم میگویند، از آمریکا جلو بیفتد. این احتمال وجود داشت، زیرا آمریکا آخرین MIRV را در سال ۲۰۱۴ از موشکهایش حذف کرد، در حالی که روسیه هرگز استفاده از این موشکها و آماده نگه داشتن آنها را متوقف نکرد. به گفتهٔ رز گوتمولر، «آنها [روسها] در مرحلهٔ بارگذاری بهسرعت میتوانند از ما پیشی بگیرند، در حالی که ما هنوز داریم امکانات فنی لازم برای شروع بارگذاری موشکهای موجود را فراهم میکنیم.»
دو قدرتی که در حفظ جذابیت نابخشودنی سلاحهای هستهیی برای آنهایی که قصد به دست آوردنش را دارند بیشترین مسئولیت را دارند حالا انگار وعده میدهند که آمادهاند وضع را وخیمتر از آنچه هست بکنند. در واشنگتن این احساس جدّی وجود دارد که ذخایر تسلیحات هستهیی افزایش خواهد یافت و باید هم افزایش یابد. بولتن دانشمندان اتمی، در لحظهای از نگرانی و ناامیدی، ساعت روز قیامت استعاریاش را کمی به «نیمهشب»، لحظهای که فاجعهٔ ذکرشده در کتاب مقدس رخ خواهد داد، نزدیکتر کرد. اکنون فقط ۸۵ ثانیه تا نیمهشب باقی مانده است. دیگر زمان زیادی نداریم.
New Strategic Arms Reduction Treaty (New START)*
**مؤسسهٔ رند (RAND) اندیشکدهای بزرگ و شناختهشده در آمریکاست که تخصصش تحقیق در حوزههای سیاستگذاری دفاعی، استراتژی نظامی، پیشگیری هستهیی، و امنیت ملی است.
Multiple Independently Targetable Reentry Vehicle***