دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا Getty Images via AFP - KEVIN DIETSCH
ناصر اعتمادی – رادیو خبری بینالمللی فرانسه (rfi)
سهشنبه ۳۰ دی ۱۴۰۴
به گزارش وبسایت خبری آکسیوس، صبح چهارشنبه گذشته دهها مقام ارشد نظامی، سیاسی، و دیپلماتیک در واشنگتن و پایتختهای خاورمیانه بر این باور بودند که بمبافکنهای آمریکایی ظرف چند ساعت آینده تهران را هدف قرار خواهند داد. اما تا بعدازظهر همان روز روشن شد که دستور حمله صادر نخواهد شد و آمریکا در آخرین لحظه از اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران عقبنشینی کرده است.
این گزارش، که بر پایۀ گفتوگو با چهار مقام آمریکایی، دو مقام اسرائیلی، و دو منبع آگاه دیگر تنظیم شده است، جزئیاتی کمسابقه از روند تصمیمگیری دونالد ترامپ طی ده روز پُرتنش اخیر ارائه میدهد، روزهایی که به گفتۀ این منابع آمریکا عملاً تا آستانۀ حمله نظامی به جمهوری اسلامی ایران پیش رفت.
دونالد ترامپ دوم ژانویه (۱۲ دی) هشدار داده بود که اگر جمهوری اسلامی «معترضان مسالمتجو را بهطور گسترده قتلعام کند»، آمریکا مداخله خواهد کرد. با این حال، در روزهای نخست، ارزیابی نهادهای اطلاعاتی آمریکا این بود که اعتراضها فاقد نیروی لازم برای تهدید جدّی رژیم ایران است.
این ارزیابی در هشتم ژانویه (۱۸ دی) تغییر کرد. یعنی زمانی که دامنه و شدت اعتراضها در تهران و چند شهر دیگر بهطور محسوسی گسترش یافت. یک روز بعد، نهم ژانویه، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، نخستین نشست عالی کاخ سفید را برای بررسی گزینههای واکنش نظامی برگزار کرد. در همین مقطع، سرکوب خونین اعتراضها شدت گرفت و ایران وارد خاموشی کامل اینترنت شد.
به نوشتۀ آکسیوس، همزمان با تشدید بحران، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، از طریق یک کانال محرمانه با استیو ویتکاف، نمایندۀ ویژه ترامپ، تماس گرفت و خواستار بررسی راهی دیپلماتیک برای کاهش تنش شد. این کانال چند روز بعد به یکی از عوامل کلیدی در تصمیم ترامپ برای توقف حمله بدل شد.
سهشنبه شب سیزدهم ژانویه ترامپ پس از بازگشت از سفر دیترویت وارد «اتاق وضعیت» کاخ سفید شد و برای نخستین بار شخصاً ریاست جلسهای را درباره اعتراضهای ایران بر عهده گرفت. در این نشست گزینههایی از جمله حملههای گسترده به اهداف حکومتی ایران با استفاده از ناوهای جنگی و زیردریاییهای آمریکا به او ارائه شد.
به گفتۀ یک مقام آمریکایی، ترامپ برخی گزینهها را محدود کرد و خواستار آمادهسازی عملیاتی شد. با این حال، جلسه بدون تصمیم نهایی پایان یافت، هرچند طرح حمله عملاً آمادهٔ اجرا بود.
چهاردهم ژانویه انتظار درون دولت آمریکا و حتی در پایتختهای منطقه– از جمله تهران– این بود که ترامپ چراغ سبز حمله را صادر کند. نیروهای آمریکایی شروع به تخلیهٔ پایگاه العدید در قطر و مقر ناوگان پنجم در بحرین کردند و ایران نیز حریم هوایی خود را بست.
اما ساعتها گذشت و خبری از تصمیم نهایی نشد. ترامپ در نهایت تصمیم گرفت «فعلاً دست نگه دارد». یکی از مقامات کاخ سفید گفت: «او میخواست همچنان تحولات را زیر نظر بگیرد.»
به نوشتۀ آکسیوس، یکی از صداهای غیرمنتظرهای که ترامپ را به احتیاط فراخواند بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل بود. نتانیاهو در تماس تلفنی به ترامپ هشدار داد که اسرائیل برای مقابله با پاسخ احتمالی ایران آمادگی کافی ندارد، بهویژه آنکه آمریکا در حال حاضر تجهیزات لازم برای کمک به رهگیری موشکها و پهپادهای ایرانی را در منطقه مستقر نکرده است.
همزمان، محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی، نیز نگرانی عمیقش را از پیامدهای منطقهیی حمله به ترامپ منتقل کرد. به گفتۀ چند مقام آمریکایی، این هشدارها و همچنین برآورد تهدیدهای احتمالی علیه نیروهای آمریکا در تصمیم ترامپ نقش مهمی داشت.
یکی از عوامل کلیدی دیگر کمبود تجهیزات آمریکا در منطقه بود. پس از درگیری نظامی با ایران در ماه ژوئن، بخش قابل توجهی از نیروها و تجهیزات آمریکا به کارائیب و شرق آسیا منتقل شده بودند. برخی منابع به آکسیوس گفتهاند «پنجرۀ عملیاتی از دست رفت» و صحنه برای یک درگیری گسترده آماده نبود.
صبح چهارشنبه (۱۴ ژانویه، ۲۴ دی) عباس عراقچی در پیامی به استیو ویتکاف تعهد داد که اجرای اعدامهای برنامهریزیشده متوقف و «کشتار پایان داده شود». ترامپ ساعاتی بعد، در گفتوگو با خبرنگاران در دفتر بیضیشکل کاخ سفید، به این پیام اشاره کرد و عملاً از حرکت بهسمت تنشزدایی خبر داد. ترامپ روز پنجشنبه (۲۵ دی) تأیید کرد که پیامهای ایران در تصمیم او تأثیر داشته، هرچند تأکید کرد تنها عامل نبوده است.
با وجود این عقبنشینی، مقامهای آمریکایی به آکسیوس گفتهاند که گزینۀ اقدام نظامی علیه ایران همچنان روی میز است و ممکن است طی هفتههای آینده بار دیگر به نقطۀ تصمیمگیری برسد. سخنگوی کاخ سفید نیز تأکید کرده است که «هیچکس جز خود رئیسجمهور نمیداند او در قبال ایران چه خواهد کرد» به این ترتیب، به نوشتۀ آکسیوس، اگرچه ترامپ فعلاً از فشردن ماشه خودداری کرده، اما انگشت او همچنان «نزدیک دکمۀ حمله» باقی مانده است.