تصویری از اعتراضهای مردمی در خیابان چراغ برق، تهران ـ دوشنبه ۱۵ دی ۱۴۰۴ ـ عکس از ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی (تصویر افزودهٔ اندیشهٔ نو است.)
سهشنبه ۱۶ دی ۱۴۰۴
به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، اعتراضهایی که در روزهای ابتدایی با اعتصابها و تجمعهای صنفی آغاز شده بود در دهمین روز (سهشنبه ۱۶ دی) وارد مرحلهٔ تازهای شده است. در کنار ادامه یافتن برخی تحرکهای صنفی، شکلگیری تجمعهای خیابانی و گسترش اعتصاب مغازهداران و اعتراضهای دانشجویی در شماری از دانشگاهها، گزارشها از کشیده شدن خشونت نیروهای انتظامی–امنیتی به مراکز درمانی و حمله به بیمارستانها نیز حکایت دارد.
زمینههای اعتراضها
موج تازه اعتراضها در شرایطی شکل گرفت که فشارهای اقتصادی بر بخشهای گستردهای از جامعه به نقطهای بحرانی رسیده و نشانههای روشنی از اختلال در معیشت روزمره شهروندان قابل مشاهده است. افزایش مستمر نرخ ارز، بیثباتی مزمن بازارها، و اُفت پیوستهٔ قدرت خرید چشمانداز اقتصادی خانوارها و فعالان صنفی را تیره و نامطمئن کرده و ناامنی مالی را به تجربهای فراگیر بدل ساخته است.
در روزهای منتهی به آغاز این اعتراضها، گزارشها از عبور نرخ ارز از سطوح بیسابقه، همزمان با افت بازار سرمایه و تشدید خروج سرمایه حکایت داشت. تحلیلگران این روند را نشانهٔ انتقال نقدینگی به بازارهای امنتر مانند طلا و ارز و تضعیف اعتماد عمومی به سیاستهای اقتصادی تعبیر میکنند. بازتاب اجتماعی این وضع تعطیلی یا نیمهتعطیلی گستردهٔ واحدهای صنفی، افزایش دشواری تداوم فعالیت کسبوکارهای خُرد و در نهایت گسترش اعتراضها و اعتصابها در شهرهای متعدد بوده است. این اعتراضها بیش از آنکه واکنشی به یک محرک مقطعی باشند، محصول انباشت طولانیمدت فشارهای معیشتی و فرسایش مستمر امید به بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی تلقی میشوند.
جغرافیای اعتراضها
بر اساس دادههای بهروزرسانی و تجمیعشده، طی ۱۰ روز گذشته دستکم ۲۸۵ نقطه در نقاط مختلف ایران صحنهٔ شکلگیری اعتراضها، تجمعهای خیابانی، یا اعتصابهای صنفی بوده است. این تحرکهای اعتراضی در ۲۷ استان کشور گزارش شده و همزمان ۲۲ دانشگاه نیز شاهد بروز کنشهای اعتراضی دانشجویان بودهاند.
در روز دهم اعتراضها، تجمعهای اعتراضی در شهرهای مشهد، قزوین، آبدانان، تهران، شیراز، بندرعباس، زنجان، ایلام، ملکشاهی، شهرکرد، یزدانشهر، کوار، اسدآباد، بابل، مرودشت، و بروجرد برگزار شده است.
از مهمترین نقاط اعتراضی امروز در ایران اعتراض بازاریان بود. امروز (سهشنبه ۱۶ دی) اعتصاب بازار تهران با تمرکز در راستههای اصلی بازار بزرگ از جمله بازار طلا و ارز، بازار پارچه، و بخشهایی از بازار کفاشها و لوازم خانگی جریان داشت و شمار چشمگیری از واحدهای صنفی بهطور کامل تعطیل یا نیمهتعطیل بودند. گزارشها حاکی است که این اعتصاب بدون فراخوان رسمی و بهصورت خودجوش شکل گرفت و اعتراض اصلی مغازهداران متوجه نوسان شدید نرخ ارز، جهش قیمت طلا، رکود بازار، و کاهش شدید قدرت خرید بود.
در پی تعطیلی مغازهها، حضور نیروهای امنیتی و انتظامی در ورودیهای بازار و چهارراههای منتهی به آن افزایش یافت و در برخی نقاط از شکلگیری تجمع جلوگیری شد. با این حال، اعتصاب باعث اختلال محسوس در فعالیت روزانهٔ بازار و کاهش آمدوشد مشتریان شد که یکی از مهمترین نمودهای پیوند اعتراضهای خیابانی با نارضایتی صنفی در تهران ارزیابی میشود.
شیوههای اعتراض و شعارها
بررسی گزارشهای راستیآزماییشده نشان میدهد اعتراضهای روز دهم، همانند روزهای پیشین، طیفی گسترده از مطالبات را در بر داشته است. محتوای شعارهای سر دادهشده در تجمعها صرفا به مسائل معیشتی و اقتصادی محدود نمانده و موضوعهای چون نقد ساختارهای حکمرانی، اعتراض به محدودیتهای اعمالشده بر آزادیهای فردی و اجتماعی، و مطالبهٔ عدالت را نیز بازتاب داده است.
هرانا، در چارچوب مأموریت حقوقبشری خود، تمرکز گزارشدهی را بر شعارها و مطالباتی قرار میدهد که بهطور مستقیم با نقض یا مطالبهٔ حقوق بشر، آزادیهای اساسی، و حقوق مدنی شهروندان مرتبط هستند. استمرار این مطالبات در نقاط مختلف کشور بیانگر عمق نارضایتیها و همپوشانی مطالبات اقتصادی، اجتماعی، و سیاسی در بستر اعتراضهای جاری است.
برخورد نیروهای انتظامی–امنیتی و جزئیات خشونت
در دهمین روز اعتراضهای سراسری، گزارشهای دریافتی هرانا از تداوم فضای امنیتی در شهرهای کشور خبر میدهد. این گزارشها حاکی از آن است که نیروهای انتظامی و امنیتی همچنان با هدف جلوگیری از شکلگیری یا گسترش تجمعهای اعتراضی از ابزارهای مختلف سرکوب استفاده کردهاند.
موارد ثبتشده در سرکوب تجمعهای شبانهروز گذشته شامل تیراندازی با سلاح ساچمهیی، استفاده از گاز اشکآور، و حمله به تظاهراتکنندگان بوده است.
در همین حال، روایتهای رسمی مطرحشده از سوی برخی مقامات محلی دربارهٔ جانباختگان با اظهارات شاهدان عینی و گزارشهای غیررسمی همخوانی کامل ندارد. به همین دلیل، جزئیات مربوط به چگونگی وقوع این موارد همچنان در حال بررسی و راستیآزمایی است.
جانباختگان و مصدومان
بر پایه دادههای بهروزرسانیشده هرانا، در جریان اعتراضهای دهروزه اخیر جان باختن دستکم ۳۶ نفر محرز شده است که از این تعداد، ۴ تن زیر سن ۱۸ سال و ۲ نفر نیز وابسته به نیروهای امنیتی و انتظامی بودهاند. افزون بر این، تاکنون دهها مورد مجروحیت در میان شهروندان معترض ثبت شده است؛ آسیبهایی که بنا بر گزارشها، عمدتا در اثر اصابت گلولههای ساچمهای و پلاستیکی ایجاد شدهاند.
هویت محمدرضا کرمی، (ستوان) احسان آقاجانی، و علی گلفروش در ۲۴ ساعت گذشته بهعنوان جانباخته در اعتراضها برای هرانا محرز شده است.
در همین تاریخ، صادق پرویززاده، عکاس و فیلمبردار حیاتوحش، با انتشار ویدئویی در صفحه اینستاگرام خود از اصابت ساچمه به صورت و چشم خود در جریان اعتراضها خبر داد. وی در بخشی از این ویدئو با نشان دادن نمونهای از ساچمههای شلیک شده گفت: «شخصی که به من شلیک کرده است یک نوجوان زیر ۲۰ سال بود، چیزی که ذهنم را درگیر کرده است این است که واقعاً کشتن انسان برای او مثل شکار یک طعمه و بازی است.»
تسنیم، خبرگزاری نزدیک به نهادهای امنیتی، در گزارشی عنوان کرد که بر اساس آمار ارائهشده، از آغاز اعتراضها تا شامگاه گذشته حدود ۵۶۸ نفر از نیروهای انتظامی و ۶۶ تن از نیروهای بسیجی مجروح شدند. این رسانه در ادامه مدعی شد که از میان این افراد ۲ تن با گلولهٔ جنگی، ۱۵۲ نفر با گلولهٔ تفنگ شکاری، و ۱۱ نفر نیز با چاقو مجروح شدهاند.
یورش نیروهای امنیتی به مراکز درمانی؛ حمله به بیمارستانهای امام خمینی ایلام و سینا تهران
درسیر تحولات اعتراضهای سراسری در ایران، گزارشها از حمله و ورود نیروهای امنیتی به دستکم دو مرکز درمانی در شهرهای ایلام و تهران حکایت دارد؛ رخدادهایی که با واکنشهای گسترده داخلی همراه شده و نگرانیها درباره نقض امنیت مراکز درمانی و حقوق بیماران را افزایش داده است.
بیمارستان امام خمینی ایلام؛ گاز اشکآور در فضای درمان
بر اساس ویدئوها و گزارشهای منتشرشده، نیروهای امنیتی شامگاه شنبه ۱۳ دی با محاصره بیمارستان امام خمینی ایلام تلاش کردند تعدادی از مجروحان اعتراضهای شهرستان ملکشاهی را که برای درمان به این مرکز منتقل شده بودند، بازداشت کنند.
طبق این گزارشها، خانوادههای بیماران و برخی از اعضای کادر درمان با ورود نیروهای امنیتی مخالفت کردند که این موضوع به درگیری لفظی و فیزیکی انجامید.
در ادامه، تصاویری منتشر شد که نشان میداد گاز اشکآور در داخل محوطه و ساختمان بیمارستان شلیک شده است؛ اقدامی که باعث ایجاد وضع اضطراری در بخشهای درمانی و نگرانی بیماران و کارکنان شد. شاهدان عینی اعلام کردهاند که تعدادی از بیماران در پی انتشار گاز دچار مشکل تنفسی شدهاند.
در واکنش به این حادثه، وزارت بهداشت با صدور بیانیهای اعلام کرد که موضوع به دستور وزیر بهداشت «بهصورت فوری» در دست بررسی قرار گرفته و بر ضرورت حفظ امنیت مراکز درمانی، بیماران و کادر پزشکی تأکید کرد.
همچنین به دستور مسعود پزشکیان، وزیر کشور مأمور پیگیری موضوع و ارائه گزارش شد. در مقابل، رسانه نزدیک به سپاه پاسداران، خبرگزاری فارس، اصل حضور نیروهای امنیتی در بیمارستان را تأیید کرده، اما مدعی شده است که برخی معترضان از فضای درمانی «برای پنهان شدن» استفاده کردهاند.
بیمارستان سینا تهران؛ بازداشت مجروحان و فضای امنیتی
به موازات وقایع ایلام، روز سهشنبه ۱۶ دی گزارشهای منتشرشده از تهران نیز از ورود نیروهای امنیتی به بیمارستان سینا خبر میدهد. بنا بر این گزارشها، تعدادی از مجروحان اعتراضها که برای درمان به این بیمارستان منتقل شده بودند، در داخل یا در اطراف بیمارستان توسط نیروهای امنیتی بازداشت شدند.
شاهدان عینی به رسانهها گفتهاند که حضور نیروهای امنیتی در محوطه بیمارستان باعث ایجاد فضای رعب و اختلال در روند درمان بیماران شده و برخی خانوادهها از ترس بازداشت، از مراجعه به مراکز درمانی خودداری کردهاند.
تا زمان تنظیم این گزارش، مقامات رسمی توضیح شفافی درباره جزئیات عملیات در بیمارستان سینا ارائه نکردهاند.
بازداشتها
طی ۱۰ روز اعتراضها، دستکم ۲,۰۷۶ شهروند معترض بازداشت شدهاند، هرچند آمار واقعی بازداشتشدگان بسیار بیشتر از این تعداد برآورد میشود.
از این تعداد ۸۷۸ تن افرادی هستند که روز دهم اعتراضها بازداشت شده اند یا بازداشت آنها در روزهای قبل صورت گرفته، اما امروز توسط هرانا تایید شده است. از جمله انتقال حدود ۲۰۰ زن بازداشتشده به زندان کچویی کرج و ۵۰۰ مرد بازداشتشده به ندامتگاه مرکزی کرج.
معترضان بازداشت شده دیگر در این روز که بصورت انفرادی احراز هویت شده اند در انتهای این گزارش به شکل ضمیمه لیست شده اند.
تا کنون دستکم ۱۵ ویدئو از اعتراف اجباری بازداشتشدگان در رسانه های رسمی یا نزدیک به نهادهای امنیتی منتشر شده است. ویدیوهایی که مشخص نیست تحت چه شرایطی افراد به اقرار علیه خود در آن مبادرت می کنند.
واکنشهای خارجی
همزمان با تداوم اعتراضهای سراسری و تشدید برخوردهای امنیتی در ایران، واکنشها و موضعگیریهای بینالمللی ادامه دارد.
دبیرکل سازمان ملل، آنتونیو گوترش، با ابراز نگرانی از تحولات اخیر ایران، اعلام کرد که از کشته و زخمی شدن معترضان «عمیقاً متاثر» است و بر ضرورت جلوگیری از تلفات بیشتر تأکید کرد. او از مقامهای ایرانی خواست حق آزادی بیان، تجمع و اعتراض مسالمتآمیز را رعایت کنند و اجازه دهند مردم نارضایتیهای خود را بهصورت صلحآمیز ابراز کنند.
حساب فارسی وزارت خارجه آمریکا در شبکه ایکس با اشاره به یورش روز گذشته ماموران به بیمارستان امام خمینی شهر ایلام، این اقدام را «جنایت آشکار علیه بشریت» توصیف کرد و نوشت بیمارستانها میدان نبرد نیستند. این نهاد افزود که اقدامات رژیم جمهوری اسلامی نقض فاحش قوانین بینالمللی است و نشاندهنده بیتوجهی کامل به جان انسانهاست.
سازمان عفو بینالملل با محکوم کردن حمله نیروهای امنیتی به بیمارستانی در ایلام که محل درمان یا پناه گرفتن معترضان مجروح بود، آن را نقض آشکار حقوق بینالملل دانست و تأکید کرد که این اقدام بار دیگر نشان میدهد مقامهای جمهوری اسلامی تا چه حد برای سرکوب اعتراضها و خاموش کردن صدای مخالفان پیش میروند.
واکنشهای داخلی (حکومتی)
در برابر هشدارهای آمریکا، وزارت خارجه ایران این موضعگیریها را «جنگ روانی» توصیف کرده و تلاش کرده آنها را در چارچوب عملیات رسانهای/فشار خارجی صورتبندی کند.
مهمترین کانون واکنشهای داخلی در روز دهم، انتشار ویدئوی یورش نیروهای امنیتی به بیمارستان امام خمینی ایلام بود، رخدادی که در هر دو پوشش خبری، بهعنوان نقطهای حساس مطرح شده است. طبق روایتها، مجروحان اعتراضات ملکشاهی به بیمارستان منتقل شده بودند و سپس بیمارستان تحت محاصره قرار گرفت؛ نیروهای امنیتی برای ورود و بازداشت برخی مجروحان تلاش کردند و با مقاومت خانوادهها و کادر درمان مواجه شدند. در ادامه، تصاویری از پرتاب گاز اشکآور در داخل ساختمان بیمارستان نیز منتشر شد.
در واکنش به این ماجرا، وزارت بهداشت بیانیهای صادر کرده و اعلام کرده است که موضوع «به دستور صریح وزیر بهداشت» در حال بررسی جدی است و «نتایج در چارچوب قانون» پیگیری میشود؛ در همان بیانیه بر امنیت مراکز درمانی، حقوق بیماران و حمایت از کادر درمان تأکید شده است.
همزمان، مسعود پزشکیان دستور بررسی این رخداد را صادر کرد و بنا بر گزارش بیبیسی، اسکندر مومنی (وزیر کشور) هیئتی را مأمور پیگیری و ارائه گزارش کرده است.
در سطح سیاسی-اقتصادی، مسعود پزشکیان در یک مراسم رسمی، با لحنی کمسابقه، مسئولیت وضع موجود را متوجه ساختار حکمرانی دانست و گفت «مجلس و دولت با هم مملکت را به اینجا رساندهاند» و تأکید کرد «همه مقصریم». این موضعگیری، در متن پوشش روز دهم، بهعنوان نشانهای از فشار اجتماعی و بحران کارآمدی بازتاب یافته است.
در مقابل این روایتها، رسانه نزدیک به سپاه یعنی خبرگزاری فارس نیز (طبق پوشش بیبیسی) اصل عملیات نیروهای امنیتی در بیمارستان را تأیید کرده و ادعا کرده است که معترضان از بیمارستان بهعنوان «سنگر» استفاده کردهاند، روایتی که میکوشد اقدام نیروهای امنیتی را توجیه و بازتعریف کند.
دادستان عمومی و انقلاب شاهرود نیز با بیان این ادعا که صدای معترض باید شنیده شود، تهدید کرد کسانی که در عمل به «اغتشاش» روی میآورند باید با قانون مواجه شوند.
واکنشهای داخلی (مدنی، صنفی و چهرهها)
در کنار واکنشهای حکومتی، بخشی از واکنشهای روز دهم در قالب همراهی چهرههای هنری و نیز کنشهای حمایتی خارج از کشور ثبت شده است.
کانون صنفی فرهنگیان الیگودرز با صدور بیانیه ای در حمایت از اعتراضهای اخیر اعلام کرد که گسترش فقر، فساد، تبعیض، رانت های ویژه، بیکاری و تورم افسارگسیخته، جامعه را به نقطه ناامیدی و خشم رسانده است. در این بیانیه آمده که از میان رفتن امید به آینده، شغل، ازدواج و مسکن را برای جوانان به رویاهایی دست نیافتنی بدل کرده و نسلی را شکل داده که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد. به گفته این کانون، معترضان با وجود همه خطرها، در اقدامی شجاعانه جان و سلامت خود را به میدان آورده اند تا مطالباتشان را در خیابان فریاد بزنند.
در ادامه واکنش چهره های ورزشی و هنری به اعتراضهای اخیر، محمد خاکپور، کاپیتان پیشین تیم ملی فوتبال، با انتقاد از «اغتشاشگر» خواندن معترضان نوشت نمی توان مردمی را که زیر فشار گرانی، بیکاری و ناامنی له می شوند با یک برچسب ساکت کرد. علی قمصری، نوازنده و آهنگساز، اعتراضها را برخاسته از فقر و تنگدستی دانست و تاکید کرد این اعتراضات ریشه در دلسوزی برای وطن و مسئولیت پذیری اجتماعی دارد. علیرضا حقیقی، دروازهبان پیشین تیم ملی نیز با انتشار پیامی نوشت اعتراض جرم نیست و جرم نشنیدن صدای مردم است.
علی دایی، اسطوره فوتبال ایران، با انتقاد از اوضاع اقتصادی گفت افزایش شدید قیمت دلار نشان می دهد مسئولان از درد مردم دور شده اند و تاکید کرد مردم ایران را با هیچ چیز عوض نمی کند. پانته آ بهرام، بازیگر تئاتر و سینما هم با اعلام همراهی با اعتراض بازاریان، از پیوستن خود به اعتصابها خبر داد. علیرضا قربانی، خواننده موسیقی سنتی، با اشاره به شرایط کنونی کشور و رنجهای واردشده به مردم، از تعویق کنسرت «ایرانم» در تبریز و دیگر اجراهای پیش رو خبر داد و اعلام کرد برگزاری کنسرتها در این مقطع با حالوهوای جامعه همخوانی ندارد.
فهرست بازداشتشدگان را اینجا بخوانید.
در نهایت
اعتراضهای جاری، که نقطهٔ آغاز آن از بازار تهران بود، در دهمین روز با گسترش جغرافیایی، افزایش مشارکت شهروندان، و تشدید حضور نیروهای امنیتی همراه شده است. ترکیب مطالبات معیشتی و سیاسی، افزایش بازداشتها، و تلاش مقامات برای مهار کردن همزمان اقتصادی و امنیتی بحران نشاندهندهٔ حساسیت زیاد حکومت به تداوم این اعتراضهاست.
هرانا همچنان در حال جمعآوری، راستیآزمایی، و تکمیل اطلاعات مربوط به این اعتراضهاست و در صورت تداوم یا گسترش تجمعها، گزارشهای تکمیلی منتشر خواهد کرد.