(تصویر افزودهٔ اندیشهٔ نو است.)
مهدی جلیلی، روزنامهنگار و مستندساز
چهارشنبه ۳ دی ۱۴۰۴
گزارش تازهٔ مرکز پژوهشهای مجلس که اینستاگرام را با حدود ۳۱میلیون کاربر فعال پُرمخاطبترین رسانهٔ اجتماعی در ایران معرفی میکند صرفاً یک آمار رسانهیی نیست، نشانهای روشن از شکست یک منطق حکمرانی است، منطقی که سالها کوشید با «غیریتسازی» در عرصهٔ امنیت و فرهنگ ذائقهٔ عمومی را مهار کند و در نهایت از همه جهت شکست خورد.
غیریتسازی در سیاست رسانهیی ایران از همان نقطهای آغاز شد که تفاوت به تهدید تقلیل یافت. شبکههای اجتماعی نه بهعنوان ابزار ارتباطی و فرهنگیِ جهان معاصر، بلکه بهمثابهٔ «خطر» تعریف شدند. نتیجهٔ این سیاست نه گفتوگو و تنظیمگری هوشمند از سوی اجتماع، بلکه فیلترینگ، محدودسازی، و برخورد سلبی از طرف حکمرانان بود.
واقعیت این است که سیاست غیریتسازی هم در سطح امنیتی و هم در سطح فرهنگی شکست خورده است. در سطح امنیتی، چون نتوانست رفتار کاربران را متوقف کند؛ مردم از فیلترها عبور کردند و دسترسی را به شیوههای مختلف حفظ کردند. در سطح فرهنگی، چون نتوانست اعتماد و جذابیت بسازد؛ مخاطب رسانهای را انتخاب کرد که او را میبیند، به او امکان سخن گفتن میدهد، و زندگی روزمرهاش را بازنمایی میکند، حتی اگر آن رسانه «غیرخودی» نامیده شود.
انتخاب اینستاگرام بهعنوان «اولین رسانهٔ مردم ایران» به معنای انتخاب یک پلتفرم خارجی در برابر یک رسانهٔ داخلی نیست، انتخاب یک کارکرد در برابر یک روایت است. کارکردِ ارتباط، مشارکت، و دیده شدن در برابر روایتی است که سالها با دوگانهسازی «ما/آنها» خود را بازتولید کرد. مردم نه الزاماً علیه صدا و سیما، که به نفع چیزی رأی دادند که برایشان معنا داشت. این انتخاب واکنشی به حذف، نادیده گرفتن، و بیاعتنایی بود.
تولید محتوا بدون مخاطب یا با مخاطبِ اندک ممکن است از نظر فرم درست باشد، چنانکه مدیران صدا و سیما به آن عمل می کنند، اما از نظر معنا تهی است. رسانهای که مخاطبش را «مسئله» ببیند نه «شریک» دیر یا زود مخاطب را از دست میدهد و در مقابل، پلتفرمی که به مخاطب امکان کنش میدهد به رسانهٔ غالب تبدیل میشود.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس یک هشدار است: نمیتوان همزمان جامعه را «غیرخودی» نامید و انتظار داشت رسانهٔ رسمی رسانهٔ اول مردم بماند. نمیتوان خواست عمومی را نادیده گرفت و بعد از «بیاعتنایی مردم» شگفتزده شد. اگر سیاست رسانهیی بر پایهٔ غیریتسازی بنا شود، نتیجهاش دقیقاً همین است: انتخاب رسانههای آلترناتیو، عبور از فیلترها، و فاصله گرفتن از روایت رسمی.
در نهایت، این گزارش یادآور یک حقیقت ساده است: رسانه را مردم انتخاب میکنند، نه سیاست. و هرجا سیاست در برابر این انتخاب بایستد، نه مردم متوقف میشوند و نه رسانههای بدیل حذف میشوند، فقط شکاف عمیقتر میشود. اگر قرار است این چرخه شکسته شود، نخستین گام کنار گذاشتن منطق غیریتسازی و به رسمیت شناختن جامعه بهعنوان «خودیِ واقعی» است، جامعهای که امروز انتخابش را کرده است.
برگرفته از کانال تلگرام باشگاه روزنامهنگاران ایران
