«سلاحهای هستهیی را از میان بردارید» عکس از TimMilesWright
نوشتهٔ مارک موهیچ در کانترپانچ
مترجم: حبیب مهرزاد – اندیشهٔ نو
شنبه ۱۰ آذر ۱۴۰۴
وقتی که پیمان نیواستارت (NewSTART، پیمان کاهش تسلیحات راهبردی، ۲۰۱۰) در ۵ فوریه ۲۰۲۶ [۱۶ بهمن ۱۴۰۴] منقضی شود، روسیه و آمریکا ممکن است در رقابت تسلیحاتی هستهیی جدیدی بدون وجود هیچ محدودیت توافق دوجانبه قرار گیرند.
از زمان اجرایی شدن پیمان نیواستارت در دولت اوباما، که با رأی ۷۱ به ۲۶ در مجلس سنای آمریکا تصویب شد، تعداد سلاحهای هستهیی مستقرشدهٔ روسیه و آمریکا به ۱,۵۰۰ کلاهک برای هر کدام کاهش یافته است که کمترین میزان از سال ۱۹۶۰ تا کنون است.
توافق بر سر پیمانهای سلاح هستهیی نیازمند سالها مذاکرهٔ دشوار است. اکنون مذاکره برای جایگزین کردن فوری نیواستارت ناممکن است. پایبندی به میزان تسلیحات توافقشده در نیواستارت در یک یا دو سال آینده، آنطور که بارها ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، پیشنهاد کرده است، میتواند زمان کافی برای آغاز دور جدیدی از مذاکرات محدود کردن این تسلیحات فراهم کند. ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پاسخ داده است که «به نظر فکر خوبی است».
در توافق موقت نیواستارت جدید باید ازسرگیری بازرسیهای راستیآزمایی حضوری وجود داشته باشد. این بازرسیهای دقیق از ویژگیهای بارز نیواستارت است که پس از حملهٔ روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ لغو شد.
بدون وجود توافقی دوجانبه مطابق با مفاد نیواستارت، آمریکا و روسیه با مشکلاتی جدّی در نظارت بر زرادخانههای راهبردی طرف مقابل مواجه خواهند بود. ازسرگیری تولید سرسامآور سلاحهای هستهیی ممکن است بهزودی رخ دهد.
نیواستارت جایگزین پیمان استارت (START) شد که رونالد ریگان آغاز کرد و جورج اچ. دبلیو. بوش و میخائیل گورباچف در سال ۱۹۹۱ [رئیسجمهورهای وقت آمریکا و شوروی] امضا کردند. در پیمان استارت تعداد کل کلاهکهای هستهیی هر طرف به ۶,۰۰۰ کاهش داده شد، در حالی که در اوج جنگ سرد، در سال ۱۹۸۹ [۱۳۶۸] در مجموع این دو قدرت ۷۰,۰۰۰ کلاهک داشتند.
نیواستارت یک رژیم راستیآزمایی بیسابقه نیز ایجاد کرد که تصور آن در چهار دههٔ پیش از آن در مذاکرات مهار تسلیحات هستهیی ناممکن بود. راستیآزمایی از زمان دولت آیزنهاور بزرگترین مانع در کنترل تسلیحات بوده است. روسیه و آمریکا با پذیرش نیواستارت بر سر ۱۸ بازرسی حضوری سالانه توافق کردند، از جمله بازرسیهای حضوری بدون قرار قبلی از زرادخانههای هستهیی طرف مقابل، نظارت تلهمتری [انتقال دادههای فنی آزمایشها و عملیات] بدون محدودیت بر سامانههای تسلیحاتی یکدیگر، دسترسی به فهرست کیفی و کمّی کلاهکهای هستهیی یکدیگر و تعیین وضع آنها. هر کلاهک هستهای در زرادخانهٔ آمریکا و روسیه با یک نشان منحصربهفرد شناسایی میشود که لحظهیی و پیوسته ردیابی میشود. جابهجایی هر سلاح هستهیی یا انجام آزمایش موشکی باید اعلام شود. یک کمیسیون مشورتی دوجانبه موظف بود هر سال دو بار برای گفتوگو دربارهٔ تحولات و رخدادهای غیرمنتظره یا رفع تخلفهای فنی از پیمان نیواستارت تشکیل جلسه دهد.
نیواستارت بر پایهٔ مجموعهای از پیمانهای موفق کنترل تسلیحات هستهیی بنا شده است، حتی پیمانهایی که منقضی شدهاند یا به دلایل ژئوپلیتیک از دورهٔ ریاستجمهوری لیندون جانسون در جنگ ویتنام به بعد لغو شدهاند. دو رقیب هستهیی اصلی [آمریکا و روسیه] با وجود خصومت متقابل به کنترل تسلیحات هستهیی دوجانبهشان ادامه دادهاند. حفظ نکردن محدودیتهای نیواستارت سابقهٔ چنددههیی این روند را از بین خواهد برد.
هدف از «مذاکرات محدود کردن تسلیحات راهبردی» یا سالت ۱۹۷۲ (SALT)، کاهش تعداد موشکها و پرتابگرهای زمینی و زیردریایی بود. سالت همچنین نصب سامانههای ضدّ موشک بالستیک را محدود کرد: سامانههای ضدّموشک میتوانستند مسکو و واشنگتن دیسی و یک مکان دیگر در هر کشور را محافظت کنند.
سالت و پیمانهای بعدی کنترل تسلیحات هستهیی، سالت۲ و سورت (SORT)، برای راستیآزمایی به «ابزارهای فنی ملی» یعنی نظارت ماهوارهیی وابسته بودند. سالت۲ (۱۹۷۹) پیشرفتهای فناوری در موشکهای هستهیی و تعداد MIRVهای (وسایل بازگشت مستقل چندباره) مجاز برای هر طرف را محدود کرد. در آن زمان، موشکهای بالستیک قارهپیما میتوانستند تا پنجاه کلاهک هستهیی و گمراهکنندهٔ مستقل شلیک کنند که سامانههای ضدّبالستیک را تقریباً بیفایده و بیاثر میکرد. فورد و برژنف، رئیسجمهورهای وقت آمریکا و شوروی، در سال ۱۹۷۴ پیمان سالت۲ (SALT II) را امضا کردند، اما مذاکرات بعدی متوقف شد، تا زمانی که کارتر و برژنف در سال ۱۹۷۹ آن پیمان را تأیید کردند. کارتر پس از تهاجم شوروی به افغانستان در اواخر ۱۹۷۹ [۱۳۵۸] پیمان سالت۲ را از دستور کار بررسی سنا خارج کرد، هرچند هر دو طرف به اصول اساسی آن پایبند ماندند.
وقتی که جورج بوش در سال ۲۰۰۱ یکجانبه از پیمان ضدّموشک بالستیک (ABM) خارج شد، یکی از اصول سالت۲ را نقض کرد: منع پیشرفت موشکهای ضدّبالستیک. روسیه هم روز بعد از سالت۲ خارج شد، هرچند هر دو به محدودیتهای توافقشده در مورد پرتابگرهای دارای قابلیت هستهیی شدن پایبند ماندند.
پیمان نیروهای میانبُرد (INF) که ریگان و گورباچف در سال ۱۹۸۷ امضا کردند با موفقیت تعداد موشکهای میانبُرد را که میتوانستند اروپا و غرب روسیه را هدف قرار دهند کاهش داد. آمریکا و روسیه ۲,۷۰۰ موشک میانبُرد در زرادخانههایشان را نابود کردند و تا زمان خروج یکجانبهٔ ترامپ از INF در سال ۲۰۱۹، جایگزین کردن آنها را متوقف کردند. پوتین در سال ۲۰۲۵ از INF خارج شد. هم روسیه و هم آمریکا پس از پایان INF نسل جدیدی از موشکهای میانبُرد تولید کردهاند. روسیه برخی از این موشکهای میانبُرد جدید را در جریان تهاجم به اوکراین به خاک آن کشور شلیک کرده است.
پیمان کاهش حملههای راهبردی (SORT) را جورج دبلیو بوش و ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۰۲ امضا کردند. این نخستین پیمان سلاحهای هستهیی بود که بهجای اینکه تعداد پرتابگرهای مجهز به سلاح هستهیی را محدود کند، تعداد کلاهکهای هستهیی مستقر را کاهش داد. بر اثر اجرای سورت (SORT)، تا سال ۲۰۰۷ تعداد سلاحهای هستهیی مستقر پنجاهدرصد کاهش یافت. با این حال، فرایند راستیآزمایی به تلهمتری [انتقال دادههای فنی از راه دور] وابسته بود و نه به بازرسیهای حضوری دقیق. طبق سورت، کلاهکهای هستهیی را نابود نکردند، بلکه به انبارها بردند. بهدلیل تهاجم آمریکا به عراق، دومای [مجلس] روسیه تا مدتی تصویب سورت را به تعویق انداخت.
برای اجرایی شدن پیمانها دوسوم نمایندگان سنای آمریکا باید به آنها رأی مثبت دهند. رئیسجمهورهای آمریکا، بهویژه ترامپ، بدون مشورت یا رضایت سنا بهطور یکجانبه از پیمانها تصویبشده خارج شدهاند. کنگره نیز موافقت کرده است. بر اساس قانون اساسی آمریکا، پیمانهایی که سنا تصویب میکند دارای قدرت قانونی و حقوق بینالملل هستند و به «عالیترین قانون کشور» تبدیل میشوند. خروج از هر پیمانی، بهویژه پیمان سلاحهای هستهیی که بعد از پنج یا ده سال مذاکره و بحث و تصویب به نتیجه میرسد، باید مراحلی خیلی بیشتر از یک اعلامیهٔ ناگهانی ریاستجمهوری داشته باشد.
دهها سال کنترل تسلیحات هستهیی مجموعهای از پروتکلها را برای تضمین پایبندی طرفهای متخاصم ایجاد کرده است: رژیمهای راستیآزمایی بیش از پیش دقیق، نشستهای مشورتی اجباری برنامهریزیشده در سراسر سال، و چارچوب قانونی برای بازگرداندن طرفهای متخاصم به رعایت قوانین در صورت وقوع نقض مفاد پیمان. هر دو کشور آمریکا و روسیه جنبههای فنی پیمانهای تاریخی را نقض کردهاند، هرچند هر دو در بیشتر موارد به اصول پیمان مورد نظر پایبند بودهاند بدون اینکه آنها را لغو کنند.
پس از خروج ترامپ از INF در سال ۲۰۱۹، بلافاصله تردیدهایی جدّی دربارهٔ آینده نیواستارت بلافاصله در مسکو و واشنگتن دیسی پدید آمد. پوتین پیشنهاد داد که مذاکره برای توافق بر سر پیمان جدید تسلیحات هستهیی آغاز شود. روسیه مدتهاست که تلاش میکند توافقنامههای دوجانبهٔ سلاح هستهیی با آمریکا را گسترش دهد تا شامل فرانسه، بریتانیا، و چین نیز بشود که هر یک صدها سلاح هستهیی دارند. تلاشهای روسیه در پایان دولت اول ترامپ تأثیر چندانی نداشت.
بایدن، رئیسجمهور آمریکا، موافقت کرد که نیواستارت را برای پنج سال تمدید کند، که حداکثر مدت تمدید ذکرشده در متن پیمان اصلی است. در دورهٔ بایدن، بهدلیل روابط مسموم بین رهبران آمریکا و روسیه، جایگزینی برای نیواستارت شکل نگرفت.
همهگیری کووید در سال ۲۰۲۰ باعث مختل شدن بازرسیهای حضوری منظم از مکانهای هستهیی روسیه و آمریکا شد. سپس روسیه، پس از حمله به اوکراین در سال ۲۰۲۲، بازرسی از مکانهای هستهیی تأسیسات استراتژیکش را ممنوع کرد. روسیه نشستهای مشورتی دوجانبه را نیز لغو کرد که نقض پیمان نیواستارت بود. آمریکا هم با رد کردن درخواست ویزای بازرسان هستهیی روسیه تلافی کرد. به این ترتیب، یکی از دستاورد بزرگ نیواستارت- راستیآزمایی حضوری- را بهطور جدّی لطمه دید.
در پی دهها سال مذاکره و بحث دربارهٔ دامنهٔ پیمانهای هستهیی و پایبندی آمریکا و روسیه، تعداد کلاهکهای هستهیی تقریباً هشتاددرصد از زمان جنگ سرد کاهش یافته است. با این حال، میزان کاهش سلاحهای هستهیی در سالهای اخیر اُفت چشمگیری داشته است. در حالی که پیمانهای قبلی سلاح هستهیی منقضی شدهاند، توافق بر سر پیمانهای جایگزین و شروع اجرای آنها سه تا پنج سال طول میکشد. وقتی نیواستارت دو ماه دیگر، در ۵ فوریه ۲۰۲۶، منقضی شود، حرکت و روند تاریخی کنترل تسلیحات هستهیی بیش از پیش در خطر خواهد بود.
برای روشنتر شدن پیامدهای ناکامی کنونی مذاکرات سلاح هستهیی باید گفت: مطابق با الگوهای شبیهسازی طبقهبندیشده، پرتاب یک سلاح هستهیی، فارغ از شرایط آن، باعث تبادل تلافیجویانهٔ صدها سلاح هستهیی میشود که به مرگ ۹۰میلیون نفر در عرض چند ساعت و احتمالاً مرگ میلیاردها نفر در دههٔ بعد منجر میشود.
هیچچیز مهمتر از مهار زرادخانههای هستهیی آمریکا و روسیه در چارچوب یک پیمان تسلیحات هستهیی امضا و تصویبشده نیست. آیا اکنون شاهد ناپدید شدن کنترل تسلیحات هستهیی جلوی چشممان هستیم؟