چهارشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۴
سایت فکتنامه: اگر شبکهٔ تبلیغاتی حکومت ایران در خارج از کشور را یک چندضلعی فرض کنیم، یک ضلع آن، و به تعبیری رسمیترین و بهنسبت شفافترین ضلع آن، دفاتر و رایزنیهای فرهنگی جمهوری اسلامی است.
این مجموعه ساختاری پیچیده دارد که از سه دهه پیش با هدف تبلیغ گفتمان سیاسی و مذهبی حکومت ایران تأسیس شده است. این نهاد اگرچه در ظاهر زیرمجموعه دولت و در چارچوب وزارت امور خارجه فعالیت میکند، اما در عمل تندروترین لایههای حکومت و روحانیون نزدیک به رهبر جمهوری اسلامی آن را اداره میکنند.
دامنهٔ فعالیتهای این دفاتر بسیار متنوع و گسترده است: اعم از برگزاری مراسم فرهنگی و هنری مانند شب یلدا، اجرای کنسرتهای کوچک، یا ارتباطگیری با گروههای مذهبی و سیاسی با هدف پیشبرد اهداف تبلیغاتی حکومت. چنین فعالیتهایی گاه در تضاد با ارزشها و معیارهای متعارف اروپا قرار دارد- از توجیه حجاب اجباری و خشونت علیه زنان، تقبیح همجنسگرایی و غیره گرفته تا برگزاری یادبود برای حملههای هفتم اکتبر حماس و برگزاری مراسم بزرگداشت برای قاسم سلیمانی و حسن نصرالله یا برگزاری مراسم سخنرانی در قلب اروپا برای تشریح «هجرت و جهاد».
تصویری از خبر منتشر شده از رایزنی فرهنگی ایران در بوسنی
بخش اول- ساختار تشکیلاتی رایزنیهای فرهنگی جمهوری اسلامی
رایزنیهای فرهنگی جمهوری اسلامی در خارج از نظر اداری زیرمجموعهٔ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامیاند، سازمانی که در سالهای نخست رهبری علی خامنهای با هدف سازماندهی «فعالیتهای فرهنگی ـ تبلیغی جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور» تأسیس شد. این سازمان طبق اساسنامه زیرمجموعهٔ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است، اما در همان خط اول اساسنامه تأکید شده است که «بر اساس «رهنمودهای» رهبر جمهوری اسلامی فعالیت خواهد کرد.
البته دامنهٔ مداخلهٔ رهبر جمهوری اسلامی در این سازمان فراتر از «رهنمود» است. او مؤسس سازمان است و مسئولیت تأیید رئیس سازمان با شخص رهبر است. همهٔ اعضای (جز دو عضو) شورای عالی فرهنگ و ارتباطات اسلامی را نیز که عالیترین رکن اساسنامه است رهبر منصوب میکند. در واقع، جز وزیر ارشاد و وزیر امور خارجه، که غیرمستقیم با تأیید رهبر انتخاب میشوند، بقیهٔ اعضای حقیقی و حقوقی این سازمان همه از روحانیون و افراد بانفوذ نزدیک به علی خامنهای هستند که معمولاً دیدگاههای افراطی سیاسی و مذهبی دارند.
ترکیب شورای عالی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی:
- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (با شرط تأیید رهبر از سوی رئیسجمهور به مجلس معرفی میشود)
- وزیر امور خارجه (با شرط تأیید رهبر از سوی رئیسجمهور به مجلس معرفی میشود)
- رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (منصوب مستقیم رهبر)
- رئیس سازمان تبلیغات اسلامی (منصوب مستقیم رهبر)
- دبیرکل مجمع تقریب مذاهب اسلامی (منصوب مستقیم رهبر)
- دبیرکل مجمع جهانی اهل بیت (منصوب مستقیم رهبر)
- معاون ارتباطات بینالمللی دفتر مقام معظم رهبری (منصوب مستقیم رهبر)
- رئیس جامعه المصطفی العالمیه (منصوب مستقیم رهبر)
- رئیس بنیاد سعدی (رئیس آن حداد عادل، از نزدیکان علی خامنهای است)
- پنج نفر از شخصیتهای علمی و فرهنگی به انتخاب رهبر
- رئیس سازمان، که با معرفی وزیر ارشاد و تأیید رهبر منصوب میشود
منابع مالی
منابع مالی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی بهطور کامل شفاف نیست. تنها بخشی از آن که در بودجهٔ سالانه کشور میآید مشخص است. این سازمان در قانون بودجهٔ سال ۱۴۰۴ در قالب چهار ردیف بودجه در جدولهای اصلی و متفرقه ۳,۲۰۰میلیارد تومان اعتبار مالی دارد که با احتساب نرخ تبدیل دلارهای نفتی در بودجه، معادل ۵۳میلیون یورو (حدود ۶۰میلیون دلار آمریکا) ارزش دارد. این البته تنها منبع مالی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی نیست. در تبصرهٔ ۸ همین قانون بودجه، این سازمان موظف شده که ۲۰میلیون یورو از محل فروش و صادرات محصولات و خدمات فرهنگی درآمد کسب کند و آن را مستقیماً برای اجرای برنامههای «فرهنگی» هزینه کند. جز اینها، طبق اساسنامه، منابع مالی دیگری هم برای این سازمان در نظر گرفته شده که از میان آنها میتوان به «کمک بلاعوض اشخاص حقیقی و حقوقی» و همچنین «وجوه شرعی» اشاره کرد که در واقع همان منابع مالی در اختیار روحانیون بلندپایه و در رأس آنها رهبر جمهوری اسلامی قرار دارد. بهدلیل نبود شفافیت، معلوم نیست آیا هیچکدام از مراجع به این سازمان کمک مالی میکنند یا نه. اما در متن اساسنامه «وجوه شرعی» نیز جزو منابع مالی این سازمان ذکر شده است.
موقعیت دفاتر فرهنگی جمهوری اسلامی در اروپا
طبق اطلاعات موجود در وبسایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، در حال حاضر ۶۷ دفتر فرهنگی رسمی در نقاط مختلف دنیا فعالیت میکنند که حدود یکپنجم آنها (یعنی ۱۳ نمایندگی) در خاک اروپا قرار دارند. آدرس رسمی اکثر این دفاتر، طبق اطلاعات ذکرشده در تارنمای رسمی، واحدهای مسکونی و گاهی تجاری در مراکز شهری است.
- نمایندگی فرهنگی ایران- برلین آلمان (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- لندن انگلیس (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- صوفیه- بلغارستان (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- سارایوو – بوسنی (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- مسکو – روسیه (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- رم- ایتالیا (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- بلگراد- صربستان (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- وین -اتریش (آدرس وبسایت ندارد)
- نمایندگی فرهنگی ایران- آتن- یونان (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران – پاریس – فرانسه (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران – استکهلم – سوئد (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- مادرید – اسپانیا (لینک بایگانی)
- نمایندگی فرهنگی ایران- مینسک -بلاروس (آدرس وبسایت ندارد)
رایزنهای فرهنگی جمهوری اسلامی در اروپا
اما فراتر از موقعیت مکانی، اطلاعات دربارهٔ فعالیتهای دفاتر رایزنی فرهنگی و مدیران آنها بسیار محدود است. نه در سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و نه در تارنمای رسمی دفاتر مشخصات رایزنان فرهنگی به شفافیت در دسترس نیست، اما فکتنامه با مرور اخبار و اطلاعات پراکندهای که در رسانهها منتشر شده است اطلاعاتی در مورد برخی از رایزنان فرهنگی ایران در اروپا جمعآوی کرده است.
رایزنان فرهنگی:
- رایزن فرهنگی ایران در آلمان:
- حمید محمدی – رئیس پیشین سازمان حج و زیارت که اواخر سال ۱۴۰۱ از آلمان اخراج شد. اطلاعات زیادی دربارهٔ او در دست نیست، اما خبرگزاری دانشجو در مرداد ۱۴۰۳ تعطیلی مؤسسهٔ فرهنگی «گوته» در ایران را «تقابلی» توصیف کرد که «سابقهٔ آن به اخراج حمید محمدی رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی از آلمان هم باز میگردد».
- رایزن فرهنگی ایران در ایتالیا
- سیدمجید امامی – از مدیران نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاهها و دبیر سابق شورای فرهنگ عمومی شورای عالی انقلاب فرهنگی است. او دارای «دکتری فرهنگ و ارتباطات» از دانشگاه امام صادق است.
- رایزن فرهنگی ایران در اتریش
- رضا غلامی – روحانی مجتهد دارای تحصیلات سطح چهار حوزه علمیه (بالاترین درجه تحصیلات رسمی در حوزههای علمیه) است که در رشته علوم سیاسی هم دکتری دارد. او عضو هیئت علمی دانشگاه شاهد است و در دانشگاههای دفاع ملی، علوم و معارف قرآن، و امام صادق نیز سابقهٔ تدریس دارد.
- رایزن فرهنگی ایران در روسیه
- مسعود احمدوند از سال ۱۴۰۰ رایزن فرهنگی ایران در مسکو است. او پیش از این در سمت وابسته فرهنگی ایران در خجند تاجیکستان فعالیت داشت. اطلاعات زیادی دربارهٔ سوابق علمی و پیشینهٔ سیاسی او در دست نیست.
- رایزن فرهنگی ایران در صربستان
- امیر پورپزشک – اطلاعات زیادی دربارهٔ او در دست نیست. او پیش از انتصاب به سمت رایزن فرهنگی ایران در صربستان به عنوان مدیر امور بینالملل بنیاد سعدی که زیر نظر غلامعلی حدادعادل اداره میشود مشغول به فعالیت بوده است.
- رایزن فرهنگی ایران در بوسنی
- علیاصغر عامری – اطلاعات زیادی دربارهٔ سوابق و پیشینه علمی و سیاسی او پیش از رایزنی فرهنگی در بوسنی و هرزگوین در دست نیست.
- رایزن فرهنگی ایران در بلغارستان
- مسعود احمدیافزادی – تحصیلکردهٔ رشته ادیان و عرفان است و از مدیران صدا و سیما است که در حد مدیر شبکههای پنج، آموزش، جوان، و مدیر صدا و سیمای استانهای البرز، اصفهان، و چند استان دیگر فعالیت داشته است.
- رایزن فرهنگی ایران در اسپانیا
- عباس اشرفی – دکتری علوم قرآن و حدیث است و از سوابق او میتوان به مسئولیت جذب و گزینش هیئت علمی دانشگاه آزاد اشاره کرد.
- رایزن فرهنگی ایران در یونان
- محمدرضا بهمنیخدنگ – معاون پیشین سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی است که از دی ۱۴۰۳ به سمت رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی در یونان منصوب شده است. بهمنی از دانشگاه باقرالعلوم دکتری سیاستگذاری فرهنگی دارد و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در قم است. از دیگر سوابق او باید به حضور در هیئت امنای جامعه المصطفی، معاونت رسانههای دیجیتال وزارت ارشاد، مدیرکلی در دفتر تبلیغات اسلامی، و سردبیری فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی اشاره کرد. او در شبکه اجتماعی X مطالب زیادی در حمایت از سیاستهای منطقهیی جمهوری اسلامی و گروههای نیابتی ایران در منطقه منتشر کرده است.
- رایزن فرهنگی ایران در سوئد
- تا یک سال و نیم پیش، رایزن فرهنگی ایران در سوئد سیدضیاء هاشمی بود. اما بعد از تشکیل دولت مسعود پزشکیان در ایران، او به سمت معاون فرهنگی معاون اول رئیسجمهور منصوب شد. معلوم نیست چه کسی بهعنوان جایگزین او به سمت رایزن فرهنگی ایران در سوئد منصوب شده است. هاشمی استاد جامعهشناسی است و از مدیران نزدیک به طیف موسوم به اصلاحطلب در ایران شمرده میشود. او در دولت حسن روحانی معاون فرهنگی وزارت علوم بود و دورهای هم بهعنوان سرپرست این وزارتخانه مشغول به کار بود.
بخش دوم؛ تحلیل محتوای فعالیت رایزنیهای فرهنگی جمهوری اسلامی در اروپا
متن این بخش را در سایت فکتنامه بخوانید.
شبکههای رسمی، نیمهرسمی، و غیررسمی
در شبکهٔ پیچیده و و غیرشفاف پروپاگاندای جمهوری اسلامی ایران در اروپا، رایزنیهای فرهنگی از معدود اجزاییاند که نسبتاً شفافتر و کمابیش قابل ردیابیاند. آنچه در این گزارش مرور شد صرفاً بخشی از فعالیت این دفاتر بود که در سایت رسمی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی اسلامی بازتاب داشتهاند. با اطمینان میتوان گفت که دامنهٔ فعالیتهای واقعی این دفاتر گستردهتر از آن چیزی است که در فضای رسانهیی نمود پیدا کرده است. اما بررسی مصادیق این گزارش نشان میدهد همین مواردی که خبرساز شدهاند هم گاه خارج از چارچوب استانداردهای متعارف غربی قرار داشتهاند.
فعالیتهای «فرهنگی» رایزنیهای فرهنگی ایران در بسیاری موارد در مظان این اتهام قرار داشتهاند که پوششی برای اقدامات سیاسی در خارج از کشور تلقی شدهاند. اما این همهٔ ماجرا نیست.
جز دفاتر فرهنگی و رایزنیها، تشکیلات نیمهرسمی و غیررسمی دیگری نیز در خارج از کشور مشغول فعالیتاند که میزان اطلاعات شفاف دربارهٔ آنها بهمراتب کمتر از دفاتر فرهنگی است.
بهعنوان نمونه میتوان به اقدامات سازمانیافته اما غیررسمی «مراکز اسلامی» وابسته به حکومت ایران در خارج از کشور اشاره کرد.
بهعنوان نمونهای دیگر میتوان از فعالیت «شبکههای برونمرزی صدا و سیما» در کشورهای اروپایی یاد کرد که با هدف تبلیغ سیاستهای جمهوری اسلامی تأسیس شدهاند و بهدنبال اثرگذاری سیاسی و فرهنگی روی مخاطبان غربیاند و گاه در قالب جذب و ارتباطگیری با گروههای منتقد سیاسی، در امور داخلی کشورهای دیگر مداخله میکند.
مثالی جداگانه فعالیت مجموعههایی مانند جامعه المصطفی است که از طریق مبادلهٔ «پژوهشگران دینی» در حال توسعهٔ شبکهای وابسته به حکومت ایران برای اثرگذاری مذهبی و فرهنگی و حتی سیاسی در کشورهای دیگر است.
فراتر از همهٔ اینها فعالیتهایی کاملاً امنیتیاند که بهصورت کاملاً غیررسمی در بستر فضای عمومی و شبکههای اجتماعی پیگیری و اجرا میشوند. تا جایی که بهعنوان مثال چند ماه پیش، همزمان با قطع شدن اینترنت در ایران در جریان جنگ با اسرائیل، فعالیت برخی حسابهای کاربری جداییطلب در اروپا نیز برای مدتی متوقف شد، همزمانی معنیداری که فرضیهٔ هدایت این حسابها از ایران را تقویت میکرد.
گزارش حاضر در واقع بخش اول از مجموعه گزارشهایی در مورد ابعاد دخالتهای تبلیغاتی و سیاسی ایران در غرب است. این مجموعه با بررسی مستند فعالیت رسمی یا نیمهرسمی دفاتر فرهنگی جمهوری اسلامی در اروپا آغاز شد و در آینده، با مرور فعالیتهای- عمدتاً غیررسمی- وابسته به حکومت ایران در غرب، ادامه پیدا خواهد کرد.