تبلیغات انتخابات پارلمانی عراق عکس: Ismael Adnan Yaqoob/Anadolu/picture alliance
امین برین – دویچه وله فارسی
جمعه ۱۶ مهر ۱۴۰۴
با نزدیک شدن به انتخابات پارلمانی عراق در ۱۱ نوامبر (۲۰ مهر)، جمهوری اسلامی تلاش میکند آخرین پایگاه پایدار نفوذش در منطقه را حفظ کند. دویچە ولە فارسی در این زمینە با کارشناسان گفتوگو کردە است.
انتخابات پارلمانی عراق، نخستین رویداد انتخاباتی آن کشور پس از چهار سال، در شرایطی برگزار میشود که کشور با چالشهای اقتصادی، امنیتی، و تنشهای منطقهیی دستوپنجه نرم میکند. برای ایران این انتخابات بیش از هر دورهٔ پیشین اهمیت دارد، زیرا عراق یکی از معدود کشورهای با اکثریت شیعه در خاورمیانه است که نقشی حیاتی در حفظ و گسترش نفوذ جمهوری اسلامی ایران ایفا میکند.
این انتخابات، که بیش از ۲۱میلیون رأیدهندهٔ واجد شرایط برای انتخاب ۳۲۹ نمایندهٔ پارلمان در آن شرکت خواهند کرد، میتواند تعادل قدرت میان جمهوری اسلامی و ایران را در بغداد تغییر دهد.
کارشناسان پیشبینی میکنند که احزاب شیعی نزدیک به حکومت ایران موقعیت خیلی خوبی برای گسترش نفوذ داشته باشند، هرچند انشعابهای داخلی و فشارهای خارجی میتواند این روند را مختل کند.
دویچه وله در این باره با دو کارشناس گفتوگو کرده است: کمال چومانی، پژوهشگر و تحلیلگر سیاسی عراق و خاورمیانه، و بهنام زارعی، تحلیلگر مسائل سیاسی.
کمال چومانی تأکید میکند که «پس از هفتم اکتبر، وضع ژئوپلیتیکی منطقه تغییر کرد و ایران آن قدرتی را از دست داد که از طریق نیروهای غیردولتی و سپاه قدس اعمال میکرد.»
زارعی نیز میگوید: «اهمیت این انتخابات برای جمهوری اسلامی ایران در حفظ و تداوم نفوذ استراتژیک منطقهیی آن از جنبههای حیاتی برخوردار است، زیرا عراق، آخرین کانون پایدار نفوذ جمهوری اسلامی ایران در خاورمیانه، جایگاه ویژهای یافته است.»
او توضیح میدهد که جمهوری اسلامی در پی تداوم ائتلاف «چارچوب هماهنگی» و ابقای محمد شیاع السودانی در مقام نخستوزیری است تا چارچوب قدرت در عراق را در راستای منافعش حفظ کند.
تلاشهای ایران برای ایجاد اتحادهای فراحزبی و چالشهای پیشرو
ایران برای تقویت موقعیتش اتحادهایی با برخی نیروهای کرد، سنی، و بخشی از شیعیان ایجاد کرده تا دولت آینده را شکل دهد. به گفتهٔ چومانی، «اگر این دولت تشکیل شود، آمریکا ناچار خواهد بود با آن تعامل کند و به ارادهٔ مردم عراق احترام بگذارد.»
او همچنین تأکید میکند: «این انتخابات برای ایران از همهٔ انتخاباتهای پیشین مهمتر است، زیرا از یک سو میتواند موقعیت ایران با حفظ دولت همپیمان در بغداد در منطقه را تقویت کند و از سوی دیگر، نیروهای غیردولتی داخل عراق، بهویژه شبهنظامیان شیعە را در دولت جدید به موقعیت بهتری برساند.»
با این حال، فشارهای آمریکا، از جمله تحریم افراد متهم به کمک به جمهوری اسلامی برای دور زدن تحریمها، حضور ۲,۵۰۰ نیروی نظامی آمریکایی در چارچوب ائتلاف ضدّداعش و تلاش برای کاهش نفوذ ایران چالشهایی جدّی ایجاد کرده است.
زارعی اشاره میکند که ابزارهای اعمال نفوذ ایران شامل «شبکههای حزبی شیعی، گروههای مسلح وابسته، و اهرمهای اقتصادی نظیر تجارت دوجانبه و همکاریهای انرژی» میشود.
السودانی، که از خاستگاه سیاسی نزدیک به ایران برخوردار است، در عمل خواهان توازن میان ایران و آمریکاست. او برای تحکیم قدرتش به روابط اقتصادی و امنیتی با ایالات متحده نیاز دارد. اما همزمان میداند که برای کسب مجدد نخستوزیری، همکاری با گروههای شیعی همسو با ایران ضروری است. نمونههایی مانند تعلیق صادرات نفت شرکت لوکاویل روسیه در پی تحریمهای غربی و تأکید بر خلعسلاح شبهنظامیان به شرط خروج نیروهای آمریکایی، نشاندهندهٔ رویکرد عملگرایانهٔ او است.
رقابت نسلها در سیاست عراق و نقش فرقهیی
به گفتۀ چومانی، در داخل عراق دینامیک سیاسی با رقابت میان نسل قدیمی سیاستمداران شیعه مانند نوری المالکی، هادی العامری، و عمار الحکیم، و نسل جدید مانند السودانی جریان دارد.
چومانی میگوید: «تا سال ۲۰۱۹ و با اعتراضهای اکتبر، سیاست عراق وارد مرحلهٔ جدیدی شد و اکنون رقابت بین دو نسل در احزاب سیاسی، بهویژه احزاب شیعی جریان دارد.»
او توضیح میدهد که السودانی «مرزهایی برای ایران تعیین میکند، خود را به آمریکا نزدیک میسازد، و تلاش میکند در میان جریانهای نوین عراقی جایگاهی پیدا کند»، اما «ایران تنها در صورتی به او اجازه [چنین کاری] میدهد که استراتژیهای ایران در عراق را بپذیرد.»
اعتراضهای اکتبر ۲۰۱۹ عراق، که جنبش تشرین یا انقلاب اکتبر نیز شناخته میشود، عمدتاً در اعتراض به فساد گسترده، نفوذ ایران در عراق، بیکاری زیاد، خدمات عمومی ضعیف، و ناکارآمدی دولت بود.
از منظر فرقهیی، عراق که کشوری با اکثریت شیعه است برای ایران اهمیت ایدئولوژیک دارد. چومانی تأکید میکند که «برای شیعیان عراق، این اولین بار در تاریخ دولت مدرن است که قدرت کافی برای تشکیل دولت دارند»، اما «بدون پشتیبانی ایران نمیتوانند حکومت را حفظ کنند، زیرا که جهان سنی عرب، بهویژه کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس، عربستان سعودی، و ترکیه نمیخواهند نیروهای شیعی در عراق حاکم شوند.»
در اقلیم کردستان نیز رقابت میان حزب دموکرات کردستان (نزدیک به ترکیه) و اتحادیهٔ میهنی کردستان (نزدیک به ایران) ادامه دارد.
چومانی میگوید: «اتحادیهٔ میهنی بسیار تلاش میکند که به ایران نزدیک شود؛ نه بهدلیل نزدیکی سیاسی یا ایدئولوژیک، بلکه چون بدون حمایت ایران نمیتواند در برابر حزب دمکرات کردستان و ترکیه دوام بیاورد.»
تحریم انتخابات از طرف چهرههایی مانند مقتدی صدر، که آن را «ناقص و تحت تأثیر منافع فرقهیی، قومی و حزبی» توصیف کرده است، میتواند مشارکت را به پایینترین سطح از سال ۲۰۰۳ برساند. در نظرسنجیها، السودانی با ۱۶٫۷درصد پیشتاز نشان داده میشود، اما احزاب مورد حمایت ایران همچنان موقعیتی قوی دارند.
زمینهٔ تاریخی؛ از تحولات ۲۰۰۳ تا تغییرات پس از هفتم اکتبر
انتخابات کنونی عراق ریشه در تحولات پس از حملهٔ آمریکا در ۲۰۰۳ دارد، زمانی که شیعیان برای نخستین بار قدرت را به دست گرفتند و عراق به صحنهٔ تعادل ظریف میان ایران و آمریکا تبدیل شد. جمهوری اسلامی از طریق سپاه قدس و گروههای نیابتی مانند حزبالله لبنان، حماس، و حوثیهای یمن نفوذش را گسترش داد، اما پس از حوادث هفتم اکتبر ۲۰۲۳، این نیروها خسارات سنگینی متحمل شدند. ایران متحد کلیدیاش بشار اسد در سوریه را از دست داد و خود نیز درگیر جنگ دوازدهروزه با اسرائیل شد.
در عراق، پارلمان کنونی زیر کنترل چارچوب هماهنگی شیعیان نزدیک به ایران است که السودانی را در ۲۰۲۲ به قدرت رساند. اعتراضهای اکتبر در ۲۰۱۹ سیاست را تغییر داد و نسل جدیدی از سیاستمداران را معرفی کرد. سیستم سکتاریستی (فرقهیی) با تقسیم قدرت میان شیعیان (نخستوزیری)، کُردها (ریاستجمهوری)، و سنّیها (ریاست پارلمان) همچنان نفوذ خارجی را تسهیل میکند، اما کاندیداهای جوان تلاش میکنند این ساختار را به چالش بکشد.
مارک ساویا، نمایندهٔ ویژهٔ آمریکا در امور عراق، تأکید کرده است که منافع عراق به «عراقی کاملاً مستقل، آزاد از دخالتهای بدخواهانهٔ خارجی- شامل ایران و پروکسیهایش» (نیروهای نیابتیاش) وابسته است. با وجود این، کارشناسان معتقدند که نتایج این انتخابات میتواند نفوذ ایران را حفظ یا حتی تقویت کند، هرچند جریانهای نوین عراقی و فشارهای بینالمللی چالشهایی ایجاد خواهند کرد.