مصطفی تاجزاده، که برای شرکت در مراسم سوگواری برادرش از زندان به مرخصی آمده است. ۱۲ آبان ۱۴۰۴
عزیز قاسمزاده
دوشنبه ۱۲ آبان ۱۴۰۴
مصطفی تاجزاده از چهرههای مطرح درون حکومت بود و هنوز هم برای برخی از طرفداران وضع موجود و ادامهٔ جمهوری اسلامی او یک «منتقد» و «دلسوز» محسوب میشود. آنان در کلام تاجزاده را میستایند، اما در مرام به مسیری دیگری میکوچند. با هر هرمنوتیک ناسازگاری تلاش دارند که تاجزاده را متعلق به جبههٔ خود کنند، اما تاجزاده در سالهای اخیر از اصلاحات ساختاری به امتناع اصلاحطلبی در ساختار موجود تغییر موضع داده است و این نکته برای دوستان روزنهگشایش ناخشنود مینماید.
او برای آرمانهای سیاسیاش شیوهای را برگزید که او را از معاونت سیاسی وزارت کشور تبدیل به زندانی سیاسی کرد. زندان اول تاجزاده پس از ۸۸ او را از اصلاحطلبی به تحولخواهی رسانید و زندان دوم او از ۱۴۰۱ او را به قدمهای جلوتری رسانید که در چارچوب ساختار سیاسی موجود همچون گذشته راهحل درست را نمییابد. او در مسیر زندان هر روز دیدگاههایش را بهروزتر کرده است.
بر خلاف اصلاحطلبان پشیمان از اصلاحطلبی نیمبند که از اصلاح به اعتدال و از اعتدال به اصولگرایی و از اصولگرایی به افراطیگری غلتیدهاند- و برای هر کدام از این متغیرها میتوان نامهایی را یافت که موضوع نوشتار کنونی نیست- مصطفی تاجزاده اما مسیری را برگزید که در نقد ساختار و مبانی ایدئولوژیکش هر روز شفافتر از قبل عمل کرده باشد. گرچه او در این مسیر به شفافیت ابوالفضل قدیانی، این پیر شیر در زنجیر، رفتار نکرده، اما همانطور که شفافیت بیشتر را خیلیها از او انتظار دارند، در عین حال باید اذعان کرد که هرگز نمیتوان انتظار داشت دو انسان در هر حیطهای عیناً مثل هم رفتار کنند. خصلتهای درونی، بهاضافهٔ جمیع شرایط بیرونی حاکم بر فرد، نگرشها و راهبردها را متغیر و متفاوت میکند.
آنچه مهم است خروجی نهایی کردار و گفتار انسانهاست که آیا در مسیر عدالت و آزادی است و برای آن حاضرند بهایش را هم بپردازند؟ در پاسخ به این پرسش، تاجزاده نهتنها سرافکنده نیست، که سربلند است. پیش از آنکه شجاعتش را در تقابل با حاکمیت ستود، باید به شجاعت بزرگتر او در عبور از مبانی گذشتهاش اشاره کرد که ستودنیتر است.
شجاعت پیش از آنکه انتخاب ادبیات تند علیه حاکمیت و نهراسیدن از داغ و درفش استبداد باشد، گسستن از ایدئولوژیهای شکستخورده و اعتقادات پیشین آزمونشده و فیصلهیافته است. تاجزاده در روزگاری تفسیری موافق از حاکمیت دینی و ولایت فقیه داشت، اما امروز از تمام آنها عبور کرده و نهفقط عبور، که بابت این عبور هزینه داده و در عین حال گذار از وضع موجود را هم خواسته است. برای زندانیان اعدامی هم دغدغه داشته و برای دفاع از حقوق زندانیان عقیدتی متفاوت از عقیدهٔ خودش هم موضع اعتراضی علیه حاکمیت داشته است.
از نگاه حقوق بشری راستین و پلورال، این رفتار میتواند متر و معیاری برای رواداری و پذیرش تنوع و تکثر باشد. تقسیمبندی زندانیان به خودی و غیرخودی توسط اصلاحطلبان به شکلهای مختلف انجام میشد. و از قضا آنها میخواستند تاجزاده را در همین تقسیمبندی هم وامدار خود کنند که به لحاظ گفتمانی و کردار سیاسی در چارچوب آنها وفادار باقی بماند و هم مرزبندی اصلاحطلبانهٔ خود را با سایر زندانیان پُررنگتر کرده باشند و در عین حال تاجزاده را هم در همین حصار تنگ محصور کرده باشند. اما این حربه توسط تاجزاده در عمل شکسته شد و مواضع او در چارچوب این خودی و ناخودیها قرار نگرفت.
این نکتهای است که به لحاظ انصاف سیاسی نباید پوشیده بماند. مصطفی تاجزاده اکنون بهواسطهٔ مرگ تنها برادرش محمد تاجزاده بعد از دورهای از بیماری، پس از سه سال به مرخصی آمده است. تسلیتهای رنگارنگ از جریانهای موجود و آمیختن آن با ادبیاتی که ادبیات اکنونی تاجزاده نیست نباید ملاک داوری دربارهٔ او در میانهٔ این اندوه عظیم باشد.
در عین حال، با توجه به هوشیاری تاجزاده و آگاهی از شرایط حاکم بر جامعه، به نظر نمیرسد او تحت تأثیر رودربایستی سیاسی به عقبنشینی مواضع خود و تعدیل آن بپردازد.
نقل از کانال تلگرامی ما آن راه سوم هستیم