(تصویر افزودهٔ اندیشهٔ نو است.)
شنبه ۳ آبان ۱۴۰۴
بر اساس پژوهشی که در دانشگاه کالج لندن و کلوب رم صورت گرفته است، توسعهٔ واقعی زمانی معنا دارد که معیار سنجش آن از تولید و مصرف اقتصادی فراتر رود و بر سرمایه انسانی، اعتماد اجتماعی، و مشارکت مدنی متمرکز شود. پژوهشگران میگویند برای رسیدن به رفاه پایدار، جامعهٔ جهانی باید بر سر شاخصی تازه و جامع به اجماع برسد، شاخصی که همزمان کیفیت زندگی انسان و سلامت سیاره را نیز در بر گیرد.
بازتعریف مفهوم پیشرفت
در مقالهای با عنوان «Building consensus on societal wellbeing: a semantic synthesis of indicators to move beyond GDP» آمده است که شاخص تولید ناخالص داخلی (GDP) نهتنها تصویر ناقصی از پیشرفت به دست میدهد، بلکه با پیامدهایی مانند افزایش نابرابری، کاهش اعتماد عمومی، و فرسایش سرمایه اجتماعی همراه بوده است: «رشد اقتصادی بدون بهبود سلامت، آموزش، و آزادی مدنی، رشدِ بیجان است.»
از دید نویسندگان این مقاله، سیاستهای توسعه باید بهجای تمرکز بر افزایش تولید، بهسمت افزایش کیفیت روابط انسانی، سلامت روان، و مشارکت اجتماعی باشد، زیرا که این عوامل پایههای اصلی جامعهٔ سالم و پایدارند.
چگونه میتوان رفاه را سنجید؟
پژوهشگران با مرور بیش از ۴۰۰ شاخص جهانی و انتخاب ۲۱۳ شاخص جامعتر میگویند که با وجود تفاوت واژگان، بیشتر آنها در چهار حوزه مشترکاند:
🔹 سرمایهٔ انسانی: آموزش، سلامت جسمی و روانی، امید به زندگی
🔹 سرمایهٔ اجتماعی: اعتماد به نهادها، مشارکت مدنی، حس تعلق و امنیت
🔹 سرمایهٔ طبیعی: کیفیت محیطزیست، تنوع زیستی و منابع پایدار
🔹 سرمایهٔ مالی و زیرساختی: اشتغال، درآمد و دسترسی به خدمات
در این پژوهش، با استفاده از الگوهای پیشرفتهٔ زبانی (S-BERT)، شباهت مفهومی میان شاخصها بررسی شده و این نتیجه به دست آمده است که شاخصی با حدود ۲۰ مؤلفه میتواند گسترهٔ اصلی رفاه را همزمان دربرگیرد.
جامعه مدنی در مرکز شاخصهای تازه
طبق یافتههای این پژوهش، هر شاخصی که هدفش سنجش رفاه واقعی باشد باید حضور و مشارکت مردم را بازتاب دهد: «تمرکز بر رشد عددی اقتصاد به هزینهٔ بیتوجهی به پیوندهای اجتماعی تمام شده است. جامعهای که مشارکت و حس تعلق در آن ضعیف شده است حتی با رشد اقتصادی زیاد نیز رفاهمند نیست.»
پژوهشگران اهمیتِ شاخصهای اجتماعی برای سیاستگذاران را به اندازهٔ شاخصهای اقتصادی میدانند، زیرا که میزان مشارکت، امنیت اجتماعی، و اعتماد مدنی معیارهایی کلیدی برای ارزیابی سلامت جامعهاند.
عبور از شاخص تولید ناخالص داخلی (GDP) به تغییر در نگاه سیاستگذاران و نهادها و الگوهای اقتصادی نیاز دارد: «حرکت بهسوی فراتر از GDP بازتعریف این است که چه چیزی در زندگی انسانها ارزشمند است.» کشورها برای رسیدن به توسعهٔ انسانی و زیستمحیطی باید از الگوهای سنتی رشد فاصله بگیرند و بهسمت شاخصهای اجتماعیمحور، قابلفهم، و مشارکتی حرکت کنند، شاخصهایی که جامعهٔ مدنی را در قلب سنجش پیشرفت قرار دهند.
بنابراین، اگر دولتها بخواهند از بحرانهای نابرابری، فرسودگی اجتماعی، و تخریب محیطزیست عبور کنند، باید بهجای افزایش تولید، سرمایهٔ اجتماعی و انسانی را بسنجند. رفاه- علاوه بر اعداد مربوط به رشد اقتصادی- در پیوند میان جامعه و انسان و طبیعت معنا پیدا میکند.
از کانال تلگرامی «اصل ۲۰» به نقل از مجلهٔ Ecological Indicators (۲۰۲۵)