جمعه ۲۸ شهریور ۱۴۰۴
فریبرز شایگان – اندیشهٔ نو: توماس پیگوت، معاون سخنگوی وزارت خارجهٔ آمریکا، روز سهشنبه ۱۶ سپتامبر (۲۵ شهریور) در بیانیهای با عنوان «هدف قرار دادن شبکهٔ مالی میلیونها دلاری ارتش ایران و اقدامات بیشتر برای پیشبرد فشار حداکثری بر ایران» اعلام کرد که دولت آمریکا معافیتهای تحریمی بندر چابهار را لغو میکند.
در بیانیهٔ معاون سخنگوی وزارت خارجهٔ آمریکا آمده است: «در راستای سیاست فشار حداکثری پرزیدنت ترامپ برای منزوی کردن رژیم ایران، وزیر امور خارجه استثنای تحریمهای صادرشده در سال ۲۰۱۸ در قانون «آزادی ایران و مبارزه با گسترش سلاحهای هستهیی» (IFCA) برای کمک به بازسازی افغانستان و توسعهٔ اقتصادی آن کشور را اکنون لغو کرده است که از ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵ [۷ مهر] اجرایی میشود. پس از اجرایی شدن این لغو معافیت، افرادی که بندر چابهار را اداره میکنند یا در دیگر فعالیتهای شرح داده شده در IFCA شرکت دارند، ممکن است در معرض تحریمهای IFCA قرار گیرند.»
در ابتدای بیانیهٔ رسانهیی وزارت خارجهٔ آمریکا آمده است: «امروز، ایالات متحد آمریکا با تحریم کردن یک شبکهٔ مالی غیرقانونی بینالمللی، همراه با چند فرد و نهاد مستقر در هنگ کنگ و امارات متحدهٔ عربی، با فعالیتهای بیثباتکنندهٔ ایران مقابله میکند. این شبکهها فروش نفت ایران را تسهیل کردهاند که درآمد حاصل از آن به نفع نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران و وزارت دفاع و تدارکات نیروهای مسلح بوده است. این وجوه برای حمایت از نیروهای نیابتی تروریستی منطقهیی و پیشبُرد سیستمهای تسلیحاتیای استفاده میشود که تهدیدی مستقیم برای نیروهای ایالات متحد آمریکا و متحدان ما است.
«این اقدام بر اساس فرمان اجرایی ۱۳۲۲۴ مبارزه با تروریسم صورت میگیرد. از زمان صدور یادداشت شمارهٔ ۲ ریاستجمهوری در مورد امنیت ملی، که خواستار کارزاری برای ایراد فشار حداکثری بر ایران است، این چهارمین دور از تحریمهایی است که زیرساختهای سایهٔ بانکی ایران را هدف قرار میدهد.»
معافیت از تحریم در پروژهٔ بندری چابهار در سال ۲۰۱۸ (۱۳۹۶)، در دورهٔ اول ریاستجمهوری ترامپ، برای عملیات توسعهٔ بندری و ریلی در تأسیسات راهبردی چابهار، در ساحل دریای عمان در استان سیستان و بلوچستان، اعمال شده بود.
طبق معافیتی که قبلاً اعمال شده بود، هند و کشورهای دیگری که در توسعهٔ بندر چابهار مشارکت دارند امکان یافته بودند که بدون نگرانی از تحریمهای ثانویهٔ آمریکا به کار در این بندر ادامه دهند. به این ترتیب، لغو معافیت تحریمها هند را نیز در موقعیت دشواری قرار میدهد و شرکتهای هندی ممکن است در معرض جریمههای آمریکا قرار بگیرند.
بندر چابهار برای هند نیز اهمیت دارد، زیرا با دور زدن پاکستان، از طریق این بندر در ساحل جنوبی ایران میتواند مسیری تجاری به افغانستان و آسیای مرکزی برای خودش باز کند. بندر چابهار در نزدیکی بندر گوادر پاکستان قرار دارد که چین در حال توسعهٔ آن است و این دو تأسیسات بهنوعی رقیب یکدیگر محسوب شدهاند. پروژهٔ چابهار پس از آن اهمیت بیشتری برای هند پیدا کرد که چین توسعهٔ بندر گوادر در پاکستان را بهعنوان بخشی از ابتکار «کمربند و جاده» آغاز کرد.
توافقنامه سه جانبه برای ایجاد مسیر بینالمللی حملونقل را هند و ایران و افغانستان در آوریل ۲۰۱۶ امضا کردند. در دسامبر ۲۰۱۷ (دی ۱۳۹۶) فاز اول بندر شهید بهشتی افتتاح شد و هند نخستین محمولهٔ گندم را از طریق چابهار در همان سال به افغانستان فرستاد. دو سال بعد، صدارات افغانستان به هند نیز برای نخستین بار از این بندر گذشت.
البته مشارکت هند در این پروژه به سالها پیش از آن و به سال ۲۰۰۲ بازمیگردد، هنگامی که حسن روحانی، که در آن زمان مشاور امنیت ملی رئیسجمهور سید محمد خاتمی بود، با همتای هندیاش گفتوگوهایی در این باره کرد. در سفر خاتمی به هند در سال بعد، او و آتال بیهاری واجپایی، نخستوزیر وقت هند، نقشه راه همکاری استراتژیک را امضا کردند که یکی از پروژههای کلیدی آن چابهار بود.
پس از توافق واجپایی-خاتمی در سال ۲۰۰۳، با نزدیک شدن هند به دولت رئیسجمهور وقت آمریکا جورج دبلیو بوش، اقدامات بعدی به کُندی گرایید. دولت آمریکا جمهوری اسلامی ایران و عراق صدام حسین و کرهٔ شمالی کیم جونگ ایل را در «محور شرارت» قرار داد و دهلی نو زیر فشار قرار گرفت که روابط با ایران را کاهش دهد.
روابط آمریکا و ایران پس از امضای برنامهٔ جامع اقدام مشترک (برجام) بین ایران و گروه ۱+۵ و اتحادیهٔ اروپا در سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴)، در زمان ریاستجمهوری باراک اوباما و حسن روحانی، شروع به بهبود موقت کرد، تا اینکه ترامپ در سال ۲۰۱۸ (۱۳۹۷) از برجام خارج شد.
هند قرار بوده است در چارچوب قراردادی ده ساله، با همکاری سازمان بنادر و دریانوردی ایران، بندر چابهار را اداره کند. پروژهٔ چابهار شامل دو بندر بزرگ شهید بهشتی و شهید کلانتری است که سرمایهگذاری و فعالیت هند صرفاً در بندر شهید بهشتی و زیر مدیریت شرکت «ایندیا پورتز گلوبال لیمیتد» (IPGL) است.
به گزارش وبسایت IPGL، بندر شهید بهشتی در چهار فاز در حال توسعه است. در این گزارش آمده است: «وقت هر چهار فاز تکمیل شود، ظرفیت بندر ۸۲میلیون تن در سال با ۳۲ اسکله خواهد بود: ۱۶ اسکلهٔ چندمنظوره، ۱۰ اسکلهٔ کانتینری، ۳ اسکله فله خشک و ۳ اسکله فلهٔ روغنی.»
\تأسیسات بندری و ریلی چابهار همچنین بخشی از راهگذر حملونقل بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) است که اقیانوس هند و خلیج فارس را از طریق ایران به دریای خزر و سپس از طریق سن پترزبورگ در روسیه به شمال اروپا متصل میکند. توافقنامهٔ راهگذر حملونقل بینالمللی شمال-جنوب در شهریور ۱۳۷۹ در سن پترزبورگ به امضای وزیران حملونقل سه کشور ایران و هند و روسیه رسید.
گفته میشود که بندر چابهار یکی از مسیرهای انتقال تسلیحات نظامی برای حوثیهای یمن و دور زدن تحریمهای آمریکا و تحریمهای بینالمللی برای وارد کردن تجهیزات نظامی و موشکی بوده است.
لغو معافیتهای تحریمی چابهار، و تصویب نشدن قطعنامهٔ کرهٔ جنوبی در نشست روز جمعه ۲۸ شهریور برای رفع کامل همهٔ تحریمهای بینالمللی مرتبط با برنامهٔ هستهیی ایران (برجام)، بیشک فشار زیادی به جمهوری اسلامی وارد میکند. جمهوری اسلامی ایران فعلاً در بحرانهای خودساخته دستوپا میزند، بدون اینکه رهبری آن، از «بیت» یا «دولت»، برنامهٔ روشن و مؤثری برای رفع این بحرانها- چه خارجی و چه داخلی، و چه سیاسی و چه اقتصادی- و تأمین رفاه و صلح و آرامش برای مردم داشته باشد.