زبالهدانی بزرگ اقیانوس آرام
نوشتهٔ دکتر نوربرت استوت، کلاوس موگلینگ، راشل ملور، در کامان دریمز، ۱۹ اوت ۲۰۲۵ (۲۸ مرداد ۱۴۰۴)
ترجمهٔ حبیب مهرزاد – برای اندیشهٔ نو
شنبه ۱ شهریور ۱۴۰۴
تازهترین دور مخالفتها نشان داد که دستیابی به هدفهای انساندوستانه و زیستمحیطی در مقابل منافع صنعت نفت و کشورهای تولیدکنندهٔ نفت چقدر دشوار است.
تدوین یک پیمان جهانی پلاستیک که اجرای آن الزام قانونی باشد نخستین بار در مارس ۲۰۲۲ [اسفند ۱۴۰۰] پیشنهاد شد. در آن زمان ۱۷۵ کشور قطعنامهای را در «مجمع محیطزیست سازمان ملل متحد» امضا کردند و متعهد به تهیهٔ پیشنویس این پیمان شدند. با این حال، مذاکره در این باره سالهاست که بهدلیل اختلافنظرها متوقف شده است.
این پیمان را خیلیها بهترین فرصت برای حلوفصل مسئلهٔ بحران پلاستیک در مقیاس جهانی در سراسر چرخهٔ عمر پلاستیک- از تولید تا دفع زباله- دانستند. در اوت [مرداد] امسال، در «کمیتهٔ مذاکرهٔ بیندولتی» ۱۸۴ کشور در ژنو در مورد جزئیات توافق مذاکره کردند که به جایی نرسید و خیلیها آن را شکست مذاکرات دانستند.
تصویر از Florian Fussstetter/UNEP/Flickr/CC BY-NC-SA 4.0
بحران پلاستیک
پلاستیک را زمانی اختراعی بزرگ دانستند و ستودند. اما امروزه پلاستیک بیش از پیش خطری جدّی برای سلامت انسان، محیطزیست، و اقتصاد تلقی میشود. «همایش جهانی اقتصاد» با استناد به گزارشی در سال ۲۰۱۶ به این نتیجه رسید که اگر تولید پلاستیک به همین روال ادامه یابد و راهحل برای معضل پلاستیک پیدا نشود، «تا سال ۲۰۲۵ در اقیانوسها بیشتر پلاستیک خواهد بود تا ماهی.»
تولید پلاستیک از سال ۱۹۶۴ تا کنون بیستبرابر شده است و اکنون هر سال ۳۶۰میلیون تُن زبالهٔ پلاستیکی تولید میشود. فقط ۹درصد از این مقدار بهدرستی بازیافت میشود. یکسوم از این زباله به زیستبومهای آسیبپذیری مانند اقیانوسهای جهان منتهی میشود. تولید پلاستیک تا سال ۲۰۶۰ سهبرابر میزان امروزی خواهد شد.
در حدود ۱۶,۰۰۰ مادهٔ شیمیایی پلاستیک وجود دارد که اثر آنها هنوز تا حد زیادی ناشناخته است. از آن جملهاند مواد پِر- و پُلی فلوئوروآلکیل (PFAS) و دیگر مواد شیمیایی که عمر همیشگی دارند. علاوه بر بحران آبوهوا و انقراض گونههای زیستی و سلاحهای هستهیی، مواد شیمیایی سمّی نیز در حال حاضر یکی از بزرگترین تهدیدها علیه بشرند.
همین امروز پنج منطقهٔ دریایی هستند که کاملاً آلوده به پلاستیک شدهاند و دیگر جای مناسبی برای بقای حیات نیستند. بدنامترین آنها «زبالهدانی بزرگ اقیانوس آرام» در شمال اقیانوس آرام است که وسعتی دوبرابر تگزاس دارد.
امروزه پلاستیک را خطری برای سلامت میدانند و هزینهٔ آن را تا ۱٫۵تریلیون دلار در سال تخمین میزنند. پلاستیکها از راه تنفس و از طریق خوردن و نوشیدن وارد بدن میشوند. ذرات ریز پلاستیک در خون، مغز، روده، و جفت انسان یافت شده است که میتواند باعث سرطان، حملهٔ قلبی، و سکتهٔ مغزی شود. پس از ورود ریزپلاستیکها به محیط، هرگز نمیتوان آنها را زدود.
اکثریت قریب به اتفاق پلاستیکها از فراوری نفت خام، گاز طبیعی، یا زغالسنگ به دست میآیند. گذار از سوختهای فسیلی در بخش انرژی باعث شده است که بسیاری از شرکتهای فعال در حوزهٔ سوختهای فسیلی توجهشان را به صنعت پلاستیک معطوف کنند، کارخانههای تولیدی جدیدی بسازند، و تولید پلاستیک را افزایش دهند. پلاستیکها نقش مهمی در بحران آبوهوا دارند و ۵درصد از انتشار گازهای گلخانهیی در جهان ناشی از تولید و مصرف پلاستیکهاست، که دوبرابر میزان انتشار گازهای گلخانهیی بر اثر ترافیک هوایی در جهان است.
مدیریت نادرست زبالههای پلاستیکی منجر به دور ریختن، سوزاندن، یا انتقال بخش اعظم این زبالهها به مناطق فقیرتر جهان میشود، جایی که این زبالهها دوباره وارد محیطزیست میشود و در نهایت به اقیانوسها راه مییابد.
کنفرانسهای «پیمان پلاستیک» سازمان ملل متحد
«برنامهٔ محیطزیست سازمان ملل متحد» (UNEP) تا کنون شش دور مذاکره برگزار کرده است که هیچیک از آنها به اجماع نرسیده است. در نشست قبلی [دسامبر ۲۰۲۴] کمیتهٔ مذاکرهٔ بیندولتی در بوسان، در کره جنوبی، نتوانستند بر مخالفت با پیمان بینالمللی پلاستیک غلبه کنند و مذاکره تا سال بعد به تعویق افتاد.
گنجاندن سقف اجباری میزان تولید پلاستیک و منع استفاده از مواد شیمیایی سّمی در فراوری از موارد اختلاف اصلی در آن نشست بود.
کشورهای تولیدکنندهٔ نفت و گاز مانند عربستان سعودی، روسیه، ایران، مصر، کویت، و ایالات متحد آمریکا موجب توقف در پیشرفت مذاکرات بودند، [تأکید از مترجم است] زیرا با هدفهای در نظر گرفته شده برای تولید پلاستیکها مخالفاند و ترجیح میدهند بر مدیریت پسماند و زباله تمرکز کنند. کنفرانسهای UNEP نیز زیر فشار لابیگران صنایع سوخت فسیلی بوده است که بخشی از گروههای فشاریاند که مانع رسیدن به توافقی محکم شدهاند.
نشست اخیر UNEP از ۵ تا ۱۵ اوت ۲۰۲۵ [۱۴ تا ۲۳ مرداد ۱۴۰۴] در ژنو برگزار شد. نمایندگانی از ۱۸۴ کشور و سازمانهای غیردولتی متعدد ملی و بینالمللی زیر نظارت سازمان ملل متحد در این نشست شرکت کردند. این بزرگترین دور مذاکرهٔ بینالمللی از زمان توافق آبوهوایی پاریس در سال ۲۰۱۵ و نشستهای سران کشورها دربارهٔ تنوع زیستی از طریق سازمان ملل متحد بود.
نتیجهٔ مذاکرات اخیر دربارهٔ «پیمان پلاستیک»
مراسم پایان مذاکرات روز ۱۵ اوت [۲۴ مرداد] برگزار شد، بدون اینکه توافقی حاصل شود. فرصتی تاریخی از دست رفت. دو روز پیش از پایان این نشست، لوئیس وایاس والدیویهسو، رئیس نشست، پیشنهادی را طرح کرد که نمایندگان شرکتکننده نپسندیدند. در این پیشنویس هر اقدامی برای کاهش تولید پلاستیک در عمل کنار گذاشته شد و بیشتر به حلوفصل مسئلهٔ زبالههای پلاستیکیای پرداخته شد که هماکنون وارد محیطزیست شدهاند.
به همین دلیل، نشست را یک روز بیشتر از برنامهٔ قبلی ادامه دادند و فقط چند ساعت برای یافتن مصالحه فرصت بود. پیشنویس اصلاحشدهٔ رئیس نشست در آخرین ساعت به نشست ارائه شد. مفاهیم کلیدی کاهش تولید پلاستیک، تنظیم مقررات استفاده از مواد شیمیایی نامطلوب، و ایجاد صندوقی برای مقابله با بیعدالتی پلاستیک در کشورهای توسعهنیافته (جنوب جهانی) در این متن حذف شده بود، به همین دلیل، کشورهایی که بر محدود کردن پلاستیکها پافشاری دارند آن را مناسب بحث ندانستند.
مانع اصلی در دستیابی به توافقی محکم الزام سازمان ملل متحد برای اجماع در تصمیمگیری بود. سالهاست که هیئتهای شرکتکننده خواستار اصلاح نحوهٔ تصمیمگیری و رأیگیری دموکراتیک بودهاند که امکان میدهد پیشنویسها با اکثریت دوسوم آرا تصویب شوند. بیشتر دولتها از توافق بر سر پیمانی محکم حمایت میکنند. شیوهٔ اجماع در تصمیمگیری بهخاطر کشورهایی است که علاقهٔ زیادی به این بحث ندارند و شرکتهای قدرتمندی پشت آنها هستند که میخواهند راه رسیدن به راهحلهای واقعی را ببندند.
سباستین رودریگز، نمایندهٔ کلمبیا، از این مذاکرات بهشدت انتقاد کرد و گفت که «تعداد کمی از کشورها که خواهان توافق نیستند مدام در مذاکرات کارشکنی میکنند.» حتی امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، وارد بحث شد و خواستار نتیجهگیری موفقیتآمیز به نفع نسلهای آینده شد.
در حال حاضر هیچ تاریخ یا مکانی برای دور بعدی مذاکرات مشخص نشده است.
ائتلاف خواستاران جدّی- حامیان «پیمان پلاستیک» محکم
گروهی از کشورهای همفکر، به جلوداری مشترک نروژ و روآندا، ائتلاف «خواستاران جدّی» پیمان پلاستیک را تشکیل دادند که بسیاری از کشورهای اروپایی، از جمله بریتانیا و آلمان و فرانسه، بسیاری از کشورهای جزیرهیی کوچک، ژاپن، بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین، و حتی امارات متحدهٔ عربی در آن حضور دارند.
هدف مشترک این گروه از کشورها پایان دادن به آلودگی پلاستیک تا سال ۲۰۴۰ و تدوین و اجرای پیمان پلاستیک محکم و قاطعی است که هم از نظر قانونی الزامآور باشد و هم زیر نظارت مؤثر باشد. این ائتلاف پیشنویس فراخوان بیدار باش را در ژوئن ۲۰۲۵ برای ارائه در نشست اخیر تهیه کرده بود.
سه هدف اصلی آنها عبارت است از:
• محدود کردن تولید و مصرف پلاستیک به حدّ زیستپذیر؛
• در نظر گرفتن اقتصاد چرخهیی برای پلاستیکها؛ و
• مدیریت زبالههای پلاستیکی در سطح جهان، سازگار با محیطزیست.
راهحلهایی برای بحران پلاستیک
سازمانهای جامعهٔ مدنی مانند «ائتلاف دانشمندان برای پیمان پلاستیک مؤثر»، «ائتلاف کسبوکارها برای پیمان پلاستیک»، «رهایی از پلاستیک»، «صلح سبز»، «صندوق جهانی طبیعت» (WWF)، شبکهٔ بینالمللی زدودن آلودگیها (IPEN)، «مرکز حقوق بینالملل محیطزیست»، گایا (GAIA)، «بنیاد عدالت زیستمحیطی»، و گروههایی از بومیان کشورها خواستار موارد زیرند:
• تدوین مقرراتی که تولید هر تولیدکننده را دستکم تا ۴۰درصد محدود کند؛
• وضع مالیات پلاستیک بر محصولات پلاستیکی؛
• تأمین مالی سالانه ۲۴۰میلیارد دلار تا سال ۲۰۴۰ برای ایجاد یک سیستم مدیریت پسماند جهانی، که بسیار کمتر از هزینهٔ بیعملی است؛
• اجرای اصل «آلاینده میپردازد»؛
• منع کردن پلاستیکهای یکبارمصرف که نیمی از مصرف پلاستیک و دوسوم زبالههای پلاستیکی با مصرف کوتاهمدت را تشکیل میدهد؛
• گنجاندن موضوع بحران پلاستیک در برنامههای درسی مدرسهها برای کمک به یادگیری رفتار صحیح در مورد استفاده از پلاستیکها و دفع زباله؛ و
• اجرای طرحهای استفادهٔ مجدد، پر کردن مجدد بطریها و بازگرداندن بطریها برای امکان بازیافت کارآمد.
«بستانکاری پلاستیک» و طرحهای جبران تولید کربن راهحلهای مناسبی نیستند. اینها فقط امکان تولید بیحسابوکتاب پلاستیک زیر پوشش و به حساب جبران انتشار گازهای گلخانهیی در جاهای دیگر را فراهم میکنند. سوزاندن پلاستیک بهعنوان روشی برای دفع پلاستیک نیز باید به حداقل برسد، زیرا کربن بیشتری وارد جوّ زمین میکند.
راهِ پیش رو برای «پیمان پلاستیک»
فقط هفت کشور دوسوم از چهار نوع از پُرکاربردترین پلاستیکها در سراسر جهان را تولید میکنند. چین با اختلاف زیادی پیشتاز همه است و به اندازهٔ شش تولیدکنندهٔ بزرگ بعدی پلاستیک تولید میکند. ایالات متحد آمریکا در رتبهٔ دوم قرار دارد که بیش از مجموع کشورهای اتحادیهٔ اروپا پلاستیک تولید میکند. کشورهایی که بیشترین مصرف سرانهٔ پلاستیک را دارند ایالات متحد آمریکا و پس از آن کرهٔ جنوبی و استرالیا هستند.
بحران پلاستیک مرز جغرافیایی نمیشناسد. کل جامعهٔ بشری باید پلاستیک کمتری مصرف و تولید کند. فناوری و مواد لازم برای جایگزین کردن پلاستیک با مواد سازگار با محیطزیست هماکنون وجود دارد. تمرکز صنعت پلاستیک باید عوض شود و مشاغل در این صنعت تغییر کند.
در صنعت سوختهای فسیلی، تنباکو، و تجارت اسلحه سود به جیبهای خصوصی میرود، اما بار مشکلات آنها به دوش اجتماع میافتد. این استراتژی را دیگر همه میشناسند. سود نباید بر نگرانیهای زیستمحیطی و بهداشتی اولویت داشته باشد. لابیگران باید از مذاکرات کنار گذاشته شوند.
این کنفرانس اخیر نشان میدهد که دستیابی به هدفهای انساندوستانه و زیستمحیطی برخلاف منافع صنعت نفت و کشورهای تولیدکنندهٔ نفت چقدر دشوار است. این توافق شکستخورده استعارهای برای تضاد منافع جهانی، ناتوانی در مصالحه، و رفتار کوتهبینانهٔ دولتها و شرکتهای سودجو است.
در مطالعهٔ گستردهای که در سال ۲۰۲۴ انجام شد، آمده است:
ما مطالعات اقتصادی و زیستمحیطی در مورد آلودگی جهانی پلاستیک را بررسی کردیم و هزینهٔ جهانی اقدام برای به صفر رساندن آلودگی پلاستیک در همهٔ کشورها تا سال ۲۰۴۰ را ۱۸٫۳ تا ۱۵۸٫۴ تریلیون دلار آمریکا تخمین میزنیم (شامل هزینهٔ کاهش ۴۷درصدی تولید پلاستیک). اگر هیچ اقدامی انجام نشود، هزینهٔ خسارتهای ناشی از آلودگی پلاستیک از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۴۰ را ۱۳٫۷ تا ۲۸۱٫۸ تریلیون دلار تخمین میزنیم. این ارقام نشان میدهد که این احتمال هست که هزینههای بیعملی بسیار بیشتر از هزینههای عمل باشد.
جامعهٔ بشری تا کی میخواهد به این شکل ادامه دهد؟
«ائتلاف خواستاران جدّی» باید به سازماندهی ادامه دهد، شبکههایش را گسترش دهد، و با پیشنویسی از قبل آمادهشده دور بعدی مذاکرات را آغاز کند. تشکیل ائتلافی از مشتاقان، که کشورهای مانع توافق در آن نباشند، کشورهایی را که خواهان پیمان پلاستیک محکم و قاطعیاند قادر می سازد که بدون مانع به وظیفهشان عمل کنند و با هم به پیش روند.
هر کدام از ما نیز میتوانیم خرید و مصرف پلاستیک را کاهش دهیم و مدیریت زبالههای پلاستیک را بهبود بخشیم. هر کدام ما باید محصولاتی جایگزین را پیدا کنیم، مانند محصولات ساختهشده از مواد طبیعی یا زیستپلاستیکها که زیستتخریبپذیر یا قابل فروپاشی و تجزیه در طبیعتاند.
آموزش زیستمحیطی، که سیاستمداران و شهروندان را از میزان و پیامدهای زبالههای پلاستیکی آگاه میکند، ضروری است. چنین آموزشی ترویجدهندهٔ تعهد زیستمحیطی، مشارکت جامعهٔ مدنی، و رأی دادن آگاهانه در انتخاباتهاست.
حفاظت از محیطزیست را میتوان با اقدامهای قانونی اجرا کرد. «حکم آبوهوا» دیوان بینالمللی دادگستری در ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۵ [۱ مرداد ۱۴۰۴] که جمهوری وانواتو [کشور جزیرهٔ کوچکی در جنوب اقیانوس آرام] مبتکر آن بود، رسماً میگوید که حق بشر برای داشتن محیطزیست تمیز، سالم، و پایدار و زیستپذیر در قانون تأمین و حفاظت شده است. برای کاهش تولید پلاستیک و آلودگی میتوان و باید به اقدامهای قانونی نیز متوسل شد.
(تارنمای «اطلاعات دنیای بهتر»- Better World Info– دربارهٔ بحران پلاستیک و پیمان جهانی پلاستیک پژوهشهای گستردهای کرده است و راهحلهایی نیز پیشنهاد داده است. منابع اطلاعاتی بیشتر را میتوانید در تارنمای این نهاد بیابید.)