در پی پایان جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل، که از آن بهعنوان یکی از کوتاهترین اما پرتنشترین درگیریهای معاصر یاد میشود، تهران بهعنوان کانون سیاسی و جمعیتی کشور شاهد حملات بیسابقه هوایی، موشکی و پهپادی بود. این حملات نهتنها خسارات سنگینی به زیرساختهای شهری و واحدهای مسکونی وارد کرد، بلکه زندگی روزمره ساکنان پایتخت را بهطور مستقیم تحتتأثیر قرار داد. اکنون بیش از ۴۰ روز پس از آتشبس، ارزیابی ابعاد اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی این بحران به موضوعی کلیدی در محافل کارشناسی و دانشگاهی بدل شده است. در نشست «شهر تهران و مساله تابآوری»، ابراهیم شیرعلی رئیس مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران، کمال اطهاری پژوهشگر توسعه و پیروز حناچی شهردار سابق تهران به تابآوری شهری تهران در برابر بحرانها و درسهای جنگ اخیر پرداختهاند.
جنگ ۱۲ روزه تصویری تازه از آسیبپذیری پایتخت ایران نمایش داد. ابراهیم شیرعلی رئیس مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) این اتفاق را «شاید از تلخترین تجربههای معاصر در کل کشور و بهویژه در شهر تهران» توصیف کرد. به گفته او «تهران به عنوان مرکز سیاسی و پایتخت کشور، هدف حملات هوایی، موشکی و پهپادی قرار گرفت و خسارات واردشده به زیرساختهای شهری، واحدهای مسکونی و همینطور تعداد جانباختگان و شهدا چشمگیر بود.»
شیرعلی میگوید که این جنگ نشان داد «خانواده، شهروندان، شهر و زیرساختهای شهری به خط مقدم تبدیل شدهاند و جنگ وارد زندگی روزمره و حیات اجتماعی و اقتصادی مردم شده است.» او گفت که بحران اخیر، پرداختن به «تابآوری شهری در کلانشهر و مجموعه شهری تهران» را بیش از پیش ضروری کرده است.
تهران در وضعیت ریسک دائمی
به گفته رئیس ایسپا، پایتخت سالهاست در «شرایط اضطراری و ریسک» به سر میبرد؛ از اقتصاد ناپایدار شهری و آلودگی هوا تا تراکم بالای جمعیت، بحران مسکن، ناترازی انرژی و آب، مشکلات حملونقل، غیردموکراتیک بودن مدیریت شهری و «غلبه نگاه سوداگری بر منافع عمومی.» او گفت: «حمله اخیر نشان داد بحرانی و اضطراری بودن وضعیت تهران واقعیتی عینی است و نظام مدیریت شهری و ظرفیتهای نهادی و اجتماعی در آن به طور جدی محک خوردند.»
شیرعلی با اشاره به غافلگیری در آغاز جنگ گفت: «چنین مبانی و چشماندازی برای مدیریت شهری و منطقهای در تهران متصور نبوده و ما همزمان با شروع جنگ آماده نبوده و غافلگیر شدیم.»
نتایج نظرسنجی ایسپا
مرکز ایسپا بین ۹ تا ۱۱ تیرماه، پس از آتشبس، در تهران نظرسنجیای با جامعه آماری افراد بالای ۱۸ سال انجام داد. نتایج نشان داد «۷۳.۶ درصد از مردم شهر تهران به مقدار زیادی نگران تورم و افزایش قیمتها بودند.» و «۵۵ درصد از شهروندان اعلام کردند به مقدار زیادی نگران وقوع مجدد جنگ در کشور هستند.»
قطع اینترنت و تعطیلی کسبوکارها از دیگر مشکلات عمده عنوان شد. «تقریباً نیمی از شهروندان اظهار کردند در صورت وقوع مجدد جنگ، تحمل شرایط جنگی را ندارند.» و «۵۲.۸ درصد بیان داشتند در حال حاضر وضعیت روحی نرمالی ندارند و دچار استرس هستند.» همچنین «۱۵.۳ درصد بیان داشتند به مهاجرت دائم از شهر تهران به طور جدی فکر میکنند.»
نقد کمال اطهاری بر مدیریت شهری
کمال اطهاری پژوهشگر توسعه با اشاره به ناکامیهای «سند مجموعه شهری تهران» و «سند ملی توانمندسازی» گفت: «کسی از سند مجموعه شهری و طرح جامع تهران دفاع نمیکند. سند مجموعه شهری و طرح جامع برای اولین بار در بخش اقتصاد شهر در سند مجموعه شهری مطرح شد و مقوله دانشبنیان به نام دانشمحور در همان سند پایهگذاری شد و شورای شهر هم تصویب کرد که تهران دروازه ورود به دوران نوین شود، اما پس از آن هیچ پیگیری نشد و هیچ مکالمهای درباره آن تکرار نشد.»
او میگوید که مقابله با تراکمفروشی بدون جایگزین، ساماندهی نشدن سکونتگاههای غیررسمی و سیاستهای ناکارآمد مسکن، مشکلات را تشدید کرده است: «طرحهایی مانند نهضت ملی مسکن هیچ سودی به حال این مناطق نداشت… در دورهای که به نام عدالت بود، جرم و جنایت در این مناطق پنج برابر شد.»
اطهاری با انتقاد از شیوه نادرست واگذاری مسئولیتهای دولتی به شهرداریها گفت: «یکی از بزرگترین خطاها از برنامه سوم توسعه زمانی شروع شد که ناگهان تمام وظایف دولت به شهرداریها تفویض شد و اسمش را مدیریت یکپارچه گذاشتند در حالی که مدیریت یکپارچه یعنی پیوند دستگاههای دولتی، عمومی و خصوصی، و نه صرفاً انتقال وظایف به یک نهاد خاص مثل شهرداری.» او این روند را نتیجه «عدم شناخت صحیح نهادسازی و تفکر انحصارطلبانه» دانست و افزود: «این تفکر صرفاً از بالا و با رویکردی سلطهطلبانه اعمال شد.»
او با اشاره به ضعف ساختاری در وزارت راه و شهرسازی گفت: «با حذف نام «مسکن» از وزارتخانه، تلاش کردند با تفکر «معمارپادشاهی» شهر را اداره کنند. شرکتهای مشاوره هم که با آنها کار میکنند، واقعاً ناآشنا به امور نهادسازی هستند.» وی ادامه داد: «این عدم نهادسازی و ناکارآمدیها باعث شده تهران و مدیریت شهری آن با مشکلات جدی مواجه شود و راهحلهای عملی و جامع برای آن ارائه نشود.»
او در ادامه نشست گفت: «یکی از خطاهای بزرگ، مقاومت نهادها و عدم آگاهی در نهادسازی بود که باعث شد هیچ موضوع مهمی نه به صورت رسمی پیگیری شود و نه اقتصاد دانش به درستی وارد مباحث شهری شود.» وی با اشاره به جایگاه اقتصاد دانش در سند جامع تهران توضیح داد: «من در سند جامع تهران جملهای را وارد کردم که بعدها به «شهر اسلامی» تغییر کرد. آن جمله نخستین بار تهران را به عنوان شهری دانشمحور، هوشمند و مبتنی بر دانش جهانی معرفی میکرد. من تلاش کردم رابطه اقتصاد دانش را با فضای شهری تعریف کنم که کار بزرگی بود.» او همچنین افزود: «در برنامه چهارم توسعه نیز واژه دانشمحور آمده بود و در سیاستهای کلی هم به آن اشاره شده بود، اما بعدها این رویکرد دنبال نشد.
اطهاری همچنین با ارائه آمار گفت: «تهران حدود یک و نیم میلیارد دلار صادرات دارد، اما واردات آن ۱۵ تا ۲۰ میلیارد دلار است… اگر وارد اقتصاد دانش نشویم، نمیتوانیم صادرات داشته باشیم.»
پیروز حناچی: درسهایی از زلزله کوبه تا جنگ ۱۲ روزه
پیروز حناچی شهردار سابق تهران با یادآوری تجربه زلزله ۱۹۹۵ کوبه ژاپن گفت: «این زمینلرزه با وجود همه آمادگیهای ژاپنیها، نشان داد که حتی شهرهای پیشرفته نیز در برابر حوادث طبیعی آسیبپذیر هستند.» او افزود که ژاپنیها «با دقت و پشتکار، از کوچکترین جزئیات این حادثه درس گرفتند و آن را به یک مدل علمی و ارزشمند برای تابآوری شهری تبدیل کردند.»
حناچی با مقایسه این تجربه با جنگ اخیر گفت: «میتوان از رویکرد تابآوری استفاده کرد و سناریوهای حمله را از پیش تدوین نمود.» او پدافند غیرعامل را ابزاری مؤثر دانست: «این نگاه را میتوان به مناطق مسکونی نیز تعمیم داد… در مجتمعهای مسکونی، در طبقات زیرزمین فضایی طراحی شود که ساکنان بتوانند در شرایط اضطراری تا پایان حملات در آن امن بمانند.»
او تأکید کرد که «برای تأثیرگذاری در این حوزه، پیش از هر چیز باید به برنامهریزی و نگاه برنامهای اعتقاد داشت.» به گفته او، بیبرنامگی و بیتوجهی به دادههای دقیق جمعیتی در بحران اخیر، امدادرسانی را دشوارتر کرد: «وقتی ساختمانی مورد اصابت قرار گرفت، باید بدانیم به دنبال چه کسانی با چه مشخصاتی بگردیم.»
اطهاری و حناچی هر دو تغییر رویکرد مدیریتی را ضروری دانستند. اطهاری گفت: «امیدوارم گفتمان جدیدی جایگزین گفتمانهای قبلی شود… اگر گفتمان موجود تغییر کند و به جای آن گفتمان جدیدی بنشیند، وضعیت بهتر خواهد شد.» حناچی نیز گفت: «اگر میخواهیم شهری تابآور داشته باشیم، باید از قبل به آن فکر کرده و برنامه داشت، سپس طبق برنامه عمل نمود و سازوکارهای لازم را فراهم کرد.»
یکشنبه 19 مرداد ۱۴۰۴