بمباران اتمی آمریکا در هیروشیما، ۱۵ مرداد ۱۳۲۴ عکس از Hulton Archive/Getty Images
سهشنبه ۱۴ مرداد ۱۴۰۴
بهمناسبت هشتادمین سالگرد بمباران اتمی هیروشیما و ناگاساکی
لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو: روزهای ۶ و ۹ اوت (۱۵ و ۱۸ مرداد امسال) یادآور بمباران اتمی شهرهای هیروشیما و ناگاساکی در ژاپن در روزهای پایان جنگ جهانی دوم است. آمریکا در روز ۶ اوت ۱۹۴۵ (۱۵ مرداد ۱۳۲۴) نخستین بمب اتمی جهان را از یک هواپیمای بمبافکن بی-۲۹ (B-29) آمریکایی بهنام «Enola Gay» بر روی شهر هیروشیما انداخت. شمار کشتهشدگان آنی و بعدی بمباران اتمی هیروشیما ۱۴۰,۰۰۰ نفر تخمین زده شده است. در این بمباران، شهر هیروشیما تقریباً از بین رفت. سه روز بعد از بمباران هیروشیما، یعنی روز ۹ اوت ۱۹۴۵، نیروهای آمریکایی شهر ناگاساکی را نیز بمباران اتمی کردند که سبب کشته شدن دهها هزار تن دیگر و ویرانی آن شهر شد.
امسال هشتادمین سالگرد بمباران اتمی هیروشیما و ناگاساکی (ناگازاکی) در پایان جنگ جهانی دوم است که در مجموع جان ۱۵۰,۰۰۰ تا ۲۴۶,۰۰۰ غیرنظامی را گرفت و هنوز هم تنها استفاده از سلاحهای هستهیی در تاریخ جهان است که ننگ آن به گردن آمریکاست.
اما آیا از آن جنایت دردناک درسی گرفته شد؟ این روزها از بمبهای هستهیی (علاوه بر انواع سلاحهای کشتار جمعی دیگر) زیاد صحبت میشود. هنوز هم برخی آن را «بازدارنده» حملهٔ «دشمن» میدانند. امروزه ۹ کشور جهان تسلیحات اتمی دارند: روسیه، آمریکا، چین، فرانسه، بریتانیا، پاکستان، هند، اسرائیل، و کرهٔ شمالی. آفریقای جنوبی نیز در دههٔ ۱۹۸۰ بمب اتم ساخت، اما پس از برچیده شدن بساط رژیم آپارتاید، برنامهٔ هستهییاش را داوطلبانه کنار گذاشت.
یکی از موضوعهای مرتبط با بمب هستهیی یا اتمی- علاوه بر فرایند غنیسازی اورانیوم و فناوری تولید کلاهکهای هستهیی- موضوع آزمایشهای هستهیی است.
ثالف دین (Thalif Deen)، خبرنگار و تحلیلگر خبرگزاری غیرانتفاعی آیپیاس که به رویدادهای سازمان ملل متحد و موضوعهایی مانند خلعسلاح و تغییرات آبوهوایی و حقوق بشر میپردازد، میپرسد: آیا آزمایش هستهیی مرده است یا هنوز زنده- و تهدیدکننده- است؟
بهویژه، با اشاره به دولت راست افراطی ترامپ در آمریکا میپرسد: آیا دولت پیشبینینشدنی ترامپ آزمایشهای هستهیی را از سر خواهد گرفت؟ گفتنی است که بیشتر آزمایشهای هستهیی آمریکا در صحرای نوادا انجام شده است. سناتور دموکرات آمریکایی جکی روزن میگوید که در دورهٔ جنگ سرد، نزدیک به ۱۰۰۰ آزمایش هستهیی در صحرای نوادا صورت گرفت که بیشتر آنها در زیر زمین بود. خاک و آبهای زیرزمینی در محل آزمایشهای هستهیی آمریکا در نوادا همچنان آلوده به مواد رادیواکتیو است.
هزاران نفر از ساکنان نزدیک به محلهای آزمایش هستهیی به انواع سرطان و بیماریهای مزمن و مهلک مبتلا شدهاند که معتقدند بر اثر آزمایشهای هستهیی بوده است. نزدیک به ۸۰ سال است که آسیبدیدگان از این آزمایشها مبارزه میکنند که دولت آمریکا وضع آنها را بپذیرد و به آن رسیدگی کند.
بهنوشتهٔ ثالف دین، آخرین آزمایش هستهیی آمریکا در ۲۳ سپتامبر ۱۹۹۲ در محل آزمایش نوادا بود که اکنون «سایت امنیت ملی نوادا» شناخته میشود.
آمریکا پیمان منع جامع آزمایشهای هستهیی (CTBT) را که در سپتامبر سال ۱۹۹۶ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید امضا کرده است، ولی هنوز تصویب رسمی نکرده است. سنای آمریکا این پیمان را در سال ۱۹۹۹ رد کرد. ایران، هند، مصر، چین، پاکستان، کرهٔ شمالی، و اسرائیل نیز هنوز این پیمان را یا امضا نکردهاند یا در مجلسهای قانونگذاری تصویب نکردهاند. این پیمان ۱۸۰ روز پس از آنکه همهٔ کشورها آن را تصویب کنند اجرا خواهد شد.
در روسیه، به درخواست ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، دومای (پارلمان) آن کشور در مورد حذف منع آزمایشهای هستهیی از قوانین آن کشور بحث و رأیگیری کرد و در اکتبر ۲۰۲۳ به این حذف رأی مثبت داد.
اگرچه پیمان منع جامع آزمایشهای هستهیی (CTBT) هر نوع انفجار آزمایش هستهیی در هر محیطی را ممنوع میکند و تا امروز ۱۸۷ کشور آن را امضا و ۱۷۸ کشور آن را تصویب کردهاند، هنوز به اجرا در نیامده است. تا زمانی که ۹ کشور چین، مصر، هند، ایران، اسرائیل، کرهٔ شمالی، پاکستان، روسیه، و ایالات متحد آمریکا این پیمان را امضا و تصویب نکنند، آینده این پیمان در تردید است.
براندون ویلیامز، که گفته میشود مسئول بعدی نظارت بر زرادخانهٔ هستهیی آمریکا باشد، در بهار امسال به کمیتهٔ نیروهای مسلح سنا گفت که توصیه نمیکند که آمریکا آزمایشهای هستهیی را دوباره آغاز کند.
در همین حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هفتهٔ گذشته در پاسخ به تهدیدهای لفظی دیمیتری مدودف، رئیسجمهور پیشین روسیه و عضو شورای امنیت ملی روسیه، دستور دارد که دو «زیردریایی هستهیی» در مناطقی در نزدیکی روسیه مستقر شود. اما آنچه ناگفته ماند این بود که آیا این زیردریاییها مجهز به سلاح هستهییاند یا فقط با سوخت هستهیی کار میکنند؟
دکتر ناتالی گلدرینگ، نمایندهٔ مؤسسهٔ بریتانیایی اکرونیم (Acronym) در سازمان ملل متحد، هشتادمین سالگرد بمبارانهای وحشتناک هیروشیما و ناگاساکی را فرصتی برای اعلام تعهد مجدد به جهان عاری از سلاحهای هستهیی میداند، از جمله با تصویب فوری تعلیق دائمی آزمایش سلاحهای هستهیی. اما در همین حال گفته میشود که دولت ترامپ در حال بررسی ازسرگیری آزمایش سلاحهای هستهیی است.
او به «پروژهٔ ۲۰۲۵» بنیاد هریتیج اشاره میکند که در بخشی از آن دربارهٔ «ادارهٔ امنیت هستهیی ملی» (NNSA) آمده است که دولت باید «تصویب پیمان منع جامع آزمایشهای هستهیی را رد کند و در صورت لزوم، در واکنش به اقدامات هستهیی دشمن، تمایلش را برای انجام آزمایشهای هستهیی نشان دهد.
دکتر گلدرینگ میگوید: «البته ما نمیتوانیم بهطور قطع پیشبینی کنیم که ترامپ چه خواهد کرد. او با این باور اشتباه که آزمایشهای هستهیی باعث میشود آمریکا قوی بهنظر برسد، ممکن است تصمیم بگیرد آزمایشهای هستهیی را از سر بگیرد. بهنظر میرسد که او به حرکتهای نمایشی و دراماتیک علاقه دارد، بدون اینکه به پیامدهای منفی بالقوهٔ آنها توجهی داشته باشد.»
«انجام آزمایش هستهیی نشان از مشکل عظیم اتکا به سلاحهای هستهیی دارد. [در حال حاضر] فشار مداوم برای انجام آزمایش وجود دارد… تنها راهحل واقعی کنار گذاشتن سلاحهای هستهیی است. پیمان منع سلاحهای هستهیی (NPT) روش مؤثری برای کنار گذاشتن سلاحهای هستهیی است.»
او میافزاید: «اغلب از سلاحهای هستهیی به روشهای دیگری نیز ‘استفاده میشود’، از جمله برای تهدید کردن کشورهای دیگر، و تلاش برای وادار کردن آنها به عملی خاص یا به بیعملی.»
دکتر گلدرینگ تأکید میکند که «پیامدهای انسانی و زیستمحیطی آزمایش سلاحهای هستهیی بسیار زیاد است. بهجای صرف پول برای ازسرگیری آزمایشهای هستهیی و تولید و استقرار سلاحهای هستهیی جدید، باید به به جوامع آسیبدیده کمک کنیم. با چنین کمکهایی باید نیازهای پزشکی، اقتصادی، و زیستمحیطی آنها را برطرف کرد.»
طارق رئوف، رئیس پیشین راستیآزمایی و سیاست امنیتی آژانس بین المللی انرژی اتمی (IAEA) مستقر در وین، میگوید که در فاصلهٔ ۱۶ ژوئیه ۱۹۴۵ (در پایان جنگ جهانی دوم) تا ۳ دسامبر ۲۰۲۷ تخمین زده میشود که ۲,۱۲۱ بار آزمایشی هستهیی شامل ۲,۴۷۶ بمب هستهیی در ده کشور انجام شده است: ایالات متحد آمریکا، اتحاد جماهیر شوروی، بریتانیا، فرانسه، چین، هند، اسرائیل/آفریقای جنوبی، پاکستان، و کره شمالی.
امروزه، اگر هر یک از ۹ کشور مسلح به سلاح هستهیی آزمایشهای هستهیی را از سر بگیرد، کاملاً محتمل است که دیگران، و بهویژه کشورهایی که پیمان منع جامع آزمایشهای هستهیی را امضا و تصویب نکردهاند نیز دست به آزمایش هستهیی بزنند.
در آمریکا، سناتور ادوارد مارکی، رئیس مشترک نمایندگان کنگره برای منع گسترش سلاحهای هستهیی و خلعسلاح هستهیی (PNND)، همراه با سناتورها مرکلی، سندرز، ون هولن، و ولش، بهمناسبت هشتادمین سالگرد بمباران هیروشیما و ناگاساکی قطعنامهٔ ۳۱۷ سنا را طرح کردند که از رئیسجمهور میخواهد که «بهخاطر امنیت ملی، فعالانه برای جهانی عاری از سلاحهای هستهیی تلاش کند» و از دولت آمریکا میخواهد «جهان را بهسمت توقف و معکوس کردن مسابقهٔ تسلیحات هستهیی هدایت کند»، از جمله از طریق:
- همکاری با روسیه، چین، و دیگر کشورهای هستهیی برای کاهش زرادخانهها و خطرات هستهیی؛
- پرهیز از پیشدستی در کاربرد سلاحهای هستهیی؛
- محدود کردن اختیارات انحصاری رئیسجمهور برای شروع جنگ هستهیی؛
- پایان دادن به تولید سلاحهای هستهیی جدید؛
- حفظ تعلیق جهانی آزمایشهای هستهیی.
جکی کاباسو، مدیر اجرایی «بنیاد قانونی ایالتهای غربی»، مستقر در کالیفرنیا، میگوید: «در حال حاضر، در هفت کشور از نُه کشور هستهیی که حدود ۱۳,۰۰۰ سلاح هستهیی دارند، ناسیونالیستهای اقتدارگرا قدرت دولتی را در اختیار دارند. قدرت این سلاحها بارها قویتر از بمبهاییاند که هیروشیما و ناگاساکی را نابود کردند. بیش از ۹۰درصد آنها در آمریکا و روسیه است… خطر فزایندهٔ جنگ بین کشورهای هستهیی محسوس و غیرقابلتحمل است.»
او میگوید هیروشیما و ناگاساکی فقط نوک کوه یخ هستند. از سال ۱۹۴۵، حداقل هشت کشور ۲,۰۵۶ آزمایش سلاح هستهیی انفجاری انجام دادهاند. بیشتر این انفجارهای آزمایشی در سرزمینهای مردم بومی و استعمارشده صورت گرفته است. آمریکا ۱,۰۳۰ آزمایش در جوّ زمین، زیر آب، و زیر زمین انجام داده است، در حالی که اتحاد جماهیر شوروی سابق ۷۱۵ انفجار هستهیی انجام داده بود.
بر اثر پرتوهای رادیواکتیو ناشی از انفجارهای هستهیی در ایالات متحد آمریکا، جزایر اقیانوس آرام، استرالیا، چین، الجزایر، در سراسر روسیه، در قزاقستان، هند، پاکستان، کرهٔ شمالی و در جاهای دیگر، میلیونها نفر دچار بیماری شدهاند.
و حالا، در پروژهٔ ۲۰۲۵ بنیاد هریتیج پیشنهاد میشود که دولت دوم ترامپ برنامههای تسلیحات هستهیی را بر دیگر برنامههای امنیتی اولویت دهد، طراحی و تولید تسلیحات هستهیی را تسریع کند، و بودجهٔ طراحی و تولید کلاهکهای هستهیی جدید و مدرن را افزایش دهد.
خانم کاباسو میگوید: «اگر آمریکا یک آزمایش هستهیی انفجاری تمامعیار انجام دهد، تعلیق آزمایشهای هستهیی انفجاری که اساساً از سال ۱۹۹۲ ادامه داشته است از بین خواهد رفت. تقریباً قطعی است که دیگر کشورهای مسلح به سلاح هستهیی نیز دست به آزمایشهای جدید خواهند زد. این آخرین میخ بر تابوت کنترل تسلیحات هستهیی و خلعسلاح تا آیندهای قابل پیشبینی و آغازگر مسابقهٔ تسلیحات هستهیی جدید بدون محدودیتی خواهد بود.»
نیهون هیدانکیو، یا کنفدراسیون ژاپنی سازمانهای آسیبدیدگان از بمبهای اتمی و هیدروژنی، برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل در سال ۲۰۲۴، هشدار داده است: «سلاحهای هستهیی و انسانها نمیتوانند با هم زندگی کنند.» قبل از اینکه سلاحهای هستهیی ما را از بین ببرند، ما باید آنها را از بین ببریم.
همانطور که در قانون اساسی سال ۱۹۴۵ یونسکو آمده است، «از آنجا که جنگها در ذهن انسانها آغاز میشود، در ذهن انسانها است که دفاع از صلح باید ساخته شود.» بر هر یک از ما واجب است که بهنحوی در این برنامهٔ والا و شریف مشارکت کنیم.