نوشتهٔ فاطمه سادات مرتضوی، خبرنگار فرهیختگان
جمعه ۲۷ تیر ۱۴۰۴
امروز در اغلب کشورها، مدت زمان اشتغال نیروی کار تنها یک شاخص کمّی نیست، بلکه بازتابی از کیفیت حکمرانی بازار کار، ساختار تولید، میزان بهرهوری، و تعادل میان کار و رفاه اجتماعی است.
از این منظر، بررسی وضعیت ساعات کاری در ایران ما را با یک تناقض آشکار مواجه میسازد. طبق بررسی فرهیختگان از دادههای مرکز آمار ایران، نیروی کار ایرانی با بیش از ۴۶٫۳ ساعت کار در هفته در رتبهٔ دهم از لحاظ پُرکاری در دنیا قرار دارد، اما بعضاً در محافل عمومی بهکرات گفته میشود «ایرانیها کمتر کار میکنند و از زیرکار در میروند». طبق آخرین دادههای مرکز آمار ایران، در بهار امسال بیش از ۴۰درصد از شاغلان کشور در هفته بیش از ۴۹ ساعت یا در روز بیش از ۸ ساعت کار میکنند. این شاخص، که یکی از نماگرهای کار شایسته است، نشان میدهد در ایران بخش زیادی از شاغلان بیشتر از حدّ استاندارد کار میکنند. [تأکیدها از اندیشهٔ نو است.]
متوسط ساعت کاری ایرانیان بیش از ۴۶ ساعت در هفته!
دادههای مرکز آمار ایران از متوسط ساعت کار شاغلان ایران نشان میدهد طی سالهای ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۴ شاغلان ایرانی بهطور میانگین بیش از ۴۵ ساعت در هفته کار کردهاند. براین اساس در سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶ متوسط ساعت کاری در هفته به ۴۷ ساعت نیز رسید. سپس در سالهای ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۸، متوسط ساعت کاری در هفته به حدود ۴۴ ساعت کاهش یافت. اما بهطور کلی در سالهای شیوع بیماری کرونا، متوسط ساعت کاری برای شاغلان در کشور و حتی دنیا کاهش پیدا کرد، به طوری که در سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ متوسط ساعت کاری به حدود ۴۲ ساعت کار هفتگی رسید. از سال ۱۴۰۲ تا بهار امسال نیز متوسط ساعت کاری در هفته مجدد افزایش پیدا کرده است. در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ میانگین ساعت کار به بیش از ۴۵ ساعت در هفته رسید. اما در بهار امسال حدود ۱٫۶درصد رشد کرد و به بیش از ۴۶ ساعت در هفته (۴۶٫۳ ساعت) رسیده است. در این میان، گفتنی است که متوسط ساعت کاری زنان از ۳۲٫۶ ساعت در هفته در سال ۱۳۸۴ به ۳۵٫۸ ساعت در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است. در حالی که این عدد برای مردان در سال ۱۳۸۴ بیش از ۴۹ ساعت بوده که با گذشت سالها این عدد به ۴۷٫۵ ساعت در هفته طی سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است.
ایرانیان کمکار نیستند، مشاغل بیکیفیت است
برخلاف تصور رایجی که گاه ایرانیان را کمکار یا بیانگیزه معرفی میکند، آمارها حاکی از آن است که متوسط ساعت کاری در ایران از میانگین جهانی بالاتر است. طبق آخرین برآورد سازمان جهانی جمعیت، میانگین ساعت کار هفتگی شاغلان در ۱۷۰ کشور جهان، ۳۸٫۷ ساعت است. بر اساس بررسی فرهیختگان از دادههای سازمان بینالمللی کار (ILO) و گزارشهای داخلی، ایرانیها در سال ۲۰۲۴ بهطور متوسط بیش از ۴۶ ساعت در هفته کار کردهاند که البته این عدد برای مشاغل سخت و کارگران غیررسمی بعضاً به بیش از ۵۰ ساعت در هفته نیز میرسد. این درحالی است که این رقم در بسیاری از کشورهای توسعهیافته عمدتاً بین ۳۵ تا ۴۰ ساعت است. با این حال، بهدلیل بهرهوری پایین، بازده اقتصادی این حجم از کار بسیار کمتر از حد انتظار است.
از منظری دیگر شاید بتوان گفت این مسئله صرفاً یک مشکل در حوزهٔ کار نیست، بلکه نشانهای از نقص در ساختار کلان اقتصادی کشور مبتنی بر نفت است. در نبود بهرهوری کافی، ضعف تکنولوژی، پایین بودن سرمایهگذاری مولد، گسترش مشاغل غیررسمی و فقدان سیاستهای هدفمند اشتغال، نیروی کار ناچار است برای تأمین حداقل معیشت ساعتهای طولانیتری کار کند. به بیان دیگر، ساعت کاری زیاد در ایران نه از سر رونق تولید یا انضباط اقتصادی، بلکه نتیجه مستقیم ناترازی ساختاری در بازار کار، فشار تورمی و کاهش مستمر قدرت خرید خانوارهاست. اما برخلاف دادههای منتشر شده از میزان ساعت کار هفتگی ایرانیان، نتیجهٔ آن در اقتصاد کشور آنطور که باید دیده نمیشود. برداشت نادرستی در میان برخی وجود دارد که ایرانیان به اندازهٔ جهان کار نمیکنند یا به بیان دیگر میزان ساعت کاری زیاد ایران پاسخگوی بهرهوری در کشور نیست. این برداشت نادرست به چند عامل مهم باز میگردد. یکی ناشی از ساختار بازار کار در کشور است که طبق آمارها، نرخ مشارکت اقتصادی ما نرخ نسبتاً پایینی نسبت به دنیاست. و دومین عامل مهم به ویژگی خاص بدنهٔ دولتی و اداری کشور برمیگردد که ظاهراً ویژگی مشترک بخشهای دولتی همهٔ اقتصادهای نفتی در دنیاست و باعث شده که این تصور و ذهنیت برای مردم ایجاد شود که ایرانیان کمتر کار میکنند. در اقتصادهای نفتی معمولاً در زمان وفور نفت، استخدامهای اداری گسترده و بیش از نیاز دستگاههای اداری و اجرایی کشور صورت میگیرد که این موضوع باعث میشود تعداد زیادی از نیروی کار عملاً رها از نظارت سیستمی حرکت کنند. درواقع، اغلب این استخدامها بیش از آنکه نیاز دستگاههای اداری اجرایی باشد، ناشی از روابط، سفارشها، و خارج از ضوابط فنی و استخدامی است. همچنین، برای دولتی که دارای وفور ثروتهای نفتی در ساختار اداری است، شایستهسالاری، بهرهوری نیروی کار، تشدید کسری بودجه، افزایش اندازه دولت، استخدامهای نهچندان بر اساس میزان نیاز، آنچنان اولویتی ندارد. گفتنی است که از این منظر، دخالت نمایندگان مجلس، مسئولان محلی، و حتی سفارشهای استخدامی بهواسطهٔ روابط خویشاوندی، بیش از شایستهسالاری و ضوابط استخدامی در اولویت قرار میگیرد. در مجموع، توجه داشته باشیم از ۲۵میلیون شاغل ایرانی، حدود ۱۰درصد از آنها کارکنان دولت هستند که بسیاری از این افراد نیز بهاندازهٔ کافی کار میکنند و نمیتوان کمکاری را به کل شاغلان تعمیم داد.
ایرانیان دهمین کشور پرکار در جهان هستند
طبق آخرین آماری که مؤسسهٔ worldpopulationreview از دادههای سازمان بینالمللی کار (ILO) و سازمان OECD و دیگر نهادهای بینالمللی منتشر کرده است، در سال ۲۰۲۴ میانگین ساعت کاری در ۱۷۰ کشور جهان حدود ۳۸٫۷ ساعت برآورد شده است. کشورهایی مانند بوتان، سودان و کنگو سه کشور با بیشترین ساعت کاری در دنیا هستند که بهترتیب مردمشان ۵۴٫۵ ، ۵۰٫۸ و ۴۸٫۷ ساعت در هفته کار میکنند. در مقابل، کشورهای اروپایی توسعهیافته مانند هلند، نروژ، اتریش و دانمارک کمترین ساعت کاری در جهان را دارند که حدود ۲۶ تا ۲۹ ساعت در هفته است. برای مثال، آلمان بهعنوان قطب توسعه و اشتغال در جهان در جایگاه ۱۶۲ این مقایسه با متوسط ساعت کاری ۲۹٫۶ ساعت در هفته قرار گرفته است. گفتنی است کشورهایی مانند امارات، قطر و ایران جزو ۱۰ کشور برتر با بیشترین ساعت کار در هفته در جهان هستند. ایران دهمین کشور با بیشترین ساعت کاری در جهان است که شاغلان آن بهطور متوسط ۴۶٫۳ ساعت در هفته مشغول به کارند. چین و آمریکا و روسیه به عنوان سه رأس قدرت در جهان بهترتیب دارای رتبه ۲۲، ۹۵، و ۱۱۷ در جهان هستند که متوسط ساعت کاری هفتگی آنها در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۴۴٫۸، ۳۸٫۲ و ۳۶٫۱ ساعت میرسد. کشورهای عربی مانند امارات، قطر و عربستان دارای رتبه ۴، ۸، و ۶۶ پُرکارترین کشورهای جهانند. گفتنی است که ترکیه سیاُمین کشور در دنیا با متوسط ساعت کاری ۴۳٫۸ ساعت در هفته است.
