آرم بریکس ۲۰۲۵ برزیل عکس: دولت برزیل
گفتاری از لنا پتروا
مترجم مینا آگاه – برای اندیشهٔ نو
یکشنبه ۱۵ تیر ۱۴۰۴
چند روز پیش در این باره مقالهای کامل با جزئیات منتشر کردم. اکنون واقعاً اتفاقی بیسابقه در حال رخ دادن است. برای نخستین بار از زمان تأسیس بریکس، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در نشست سالانهٔ امسال که در روزهای ۶ و ۷ ژوئیه ۲۰۲۵ (۱۵ و ۱۶ تیر ۱۴۰۴) در ریودوژانیرو در برزیل برگزار میشود شرکت نخواهد کرد، همانطور که بسیاری از شما احتمالاً میدانید. و میدانید چیست؟ حتی در اوج بحران سلامت سال ۲۰۱۹ [کووید]، او زمانی را برای حضور مجازی در نشست بریکس اختصاص داد. پس چرا حالا نه؟ چه اتفاقی افتاده؟
خب، بهطور رسمی دلیل آن «تداخل در برنامه» عنوان شده است. اما میدانید، در دنیای دیپلماسی و سیاست جهانی، جایی که نمادها بهاندازهٔ محتوا اهمیت دارند، غیبت شی چیزی بیش از یک یادداشت حاشیهای است. یک پیام است. سکوتی قدرتمند و حسابشده، آن هم در زمانی که بریکس در تلاش است نظم جهانی جدیدی را تعریف کند.
در عوض، لیان، نخستوزیر چین، ریاست هیئت چینی را بر عهده خواهد گرفت- تغییری بسیار مشابه با آنچه چند سال پیش، در سال ۲۰۲۳، در نشست گروه۲۰ در هند رخ داد. حالا این دومین نشست سطحبالا طی دو سال اخیر است که شی یا کاملاً آن را نادیده گرفته یا در آخرین لحظه از حضور در آن انصراف داده است.
پس مهمترین سؤال این است: همهٔ اینها چه معنایی دارد؟
بدیهی است که موضوع فقط برنامهٔ سفر نیست. موضوع تغییر اولویتهای چین، تحولات درونی بریکس، و راهبرد در حال تحول دولت چین برای رهبری جهانی است. وزارت خارجهٔ چین تأکید دارد که شی همچنان از بریکس حمایت میکند و از ریاست برزیل نیز پشتیبانی میکند، اما منابع داخلی میگویند که پشت پرده مسائل بیشتری در جریان است. ممکن است جرقهٔ این وضع یک حرکت دیپلماتیک ظاهراً جزئی بوده باشد: لولا داسیلوا، رئیسجمهور برزیل، نارندرا مودی، نخستوزیر هند، را به ضیافت شام دولتی پس از نشست دعوت کرده است. برخی منابع معتقدند که دولت چین ممکن است این دعوت را نوعی بیاعتنایی یا بیاحترامی تلقی کرده باشد، یا دستکم نشانهای از اینکه نقش محوریاش در بریکس یا در طول نشست در حال تضعیف است. این در حالی است که دو دیدار سطحبالا میان شی و لولا انجام شده بود: یکی در پکن و دیگری در برزیل. بنابراین، گرچه این موضوع میتواند یکی از دلایل احتمالی باشد، اما احتمالش کم است که برای چین بهقدری قوی و جدی باشد که بر مبنای آن تصمیم به حضور نیافتن بگیرد. نقش چین در بریکس بیچالش است و روشن است که این کشور یکی از اعضای بنیانگذار این اتحاد اقتصادی است.
بدیهی است که تیم لولا بسیار ناامید شد. برزیل پنهان نکرد که از تغییر برنامهٔ شی کاملاً غافلگیر شده است. مشاور ارشد لولا هم این موضوع را پنهان نکرد. او گفت: «بریکس بدون چین بریکس نیست.» و درست هم میگوید. واقعیت این است که حرفشان بیراه نیست: چین فقط یک عضو در بریکس نیست، بلکه وزنهٔ اصلی این بلوک است.
بیایید کمی عقبتر برویم و یک الگو را بررسی کنیم، چون واقعاً الگویی در کار است- الگوی عقبنشینی. در سال ۲۰۲۳، شی از سخنرانی در نشست بریکس در آفریقای جنوبی صرفنظر کرد و بدون هیچ توضیحی، وزیر بازرگانی وانگ تائو را بهجای خودش فرستاد. بنابراین، آنچه در اختیار داریم دو عقبنشینی پیاپی از نقش رهبری در نشستهای بریکس است، آن هم با دلایل مبهم و توضیحات غیر روشن. بهنظر میرسد این تصادفی نیست. واقعاً چه چیزی ممکن است در حال رخ دادن باشد؟
چین ممکن است بهصورت راهبردی در حال فاصله گرفتن باشد- نه اینکه از بریکس خارج شود، بلکه اینکه تصمیم بگیرد چه زمانی و چگونه در آن ظاهر شود. این نوعی ابهام دیپلماتیک است، اگر بخواهید اینطور بنامید، که دیگران را در حالت حدس و گمان نگه میدارد. بسیار شبیه به بازیای است که ترامپ میکند، که هدفش طبعاً ایجاد نوعی هرجومرج کنترلشده است؛ هدف آن این است که بازیگران دیگر نتوانند رفتار بعدی شما را پیشبینی کنند یا حرکت بعدیتان را حدس بزنند. پس ممکن است اقدامات چین بازتابی از بازتنظیم شیوهٔ اعمال قدرت دولت چین باشد- کمتر آشکار، اما ساختاریتر. میتوانم بگویم که در این مورد قطعاً همینگونه است.
و با این حال، غیبت شی جینپینگ کاملاً محسوس است، آن هم در بلوکی که از وحدت و نمادگرایی تغذیه میکند. وقتی یکی از قدرتمندترین اعضا بهطور مشهود غایب باشد، این مسئله فقط موضوعی تشریفاتی نیست. موجهایی فراتر از پروتکل بهوجود میآورد- مخصوصاً حالا، چون بریکس در حال کوچک شدن نیست، بلکه در حال رشد است. در سال ۲۰۲۴، به بریکس پنج عضو جدید کامل اضافه شد: امارات متحدهٔ عربی، ایران، اتیوپی، مصر، و اندونزی. این گسترش تاریخی است، واقعاً تاریخی است. این پیام روشنی دارد: بریکس فقط زنده نمانده، بلکه در حال شکوفایی است. تجارت داخلی میان کشورهای بریکس اکنون از یکتریلیون دلار عبور کرده است. این آمار را کیل دیتریف، مدیرعامل صندوق سرمایهگذاری مستقیم روسیه اعلام کرده است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، از رشد بریکس بهعنوان واقعیتی یاد کرد و آن را ناشی از نیروی توقفناپذیر کشورهای جنوب جهانی دانست.
بیایید نگاهی به ارقام بیندازیم: در سال ۲۰۰۰، کشورهای بریکس بخش کوچکی از تولید ناخالص جهانی را تشکیل میدادند. امروزه آنها ۴۰درصد از تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارند. این فقط رشد نیست، بازتنظیم اقتصاد جهانی است. برای کشورهایی که از نهادهای زیر سلطهٔ غرب خسته و ناامید شدهاند بریکس چیز دیگری ارائه میدهد: چند قطبی بودن، حاکمیت، و رهبری مشترک.
پس پشت غیبت شی چه چیزی نهفته است؟ ممکن است نشانهٔ عقبنشینی نباشد، بلکه نشانهٔ اعتماد به نفس باشد. چین از طریق تجارت، زیرساخت، سرمایهگذاری، و وزن سیاسی حضوری مسلط در بریکس دارد. من دارم روی مقالهای دربارهٔ روابط تجاری و سرمایهگذاری چین با جنوب جهانی [کشورهای در حال توسعه] کار میکنم که بهزودی در ساباستک و پتریان منتشر خواهم کرد. شی ممکن است دیگر نیازی به نشان دادن قدرت از طریق حضور شخصی نداشته باشد، زیرا که نفوذ چین پیشاپیش در این ساختار نهادینه شده است. همانطور که گفتم، این موضوع قابلانکار نیست.
با این حال، معتقدم که نمادگرایی اهمیت دارد و ناامیدی لولا فقط شخصی نیست، بلکه بازتاب تنشی گستردهتر میان قدرتهای نوظهور است که تلاش دارند انسجام بریکس را حفظ کنند. چین ممکن است بخواهد «خونسرد» عمل کند، اما در گروهی که بر پایهٔ تصویر جمعی جنوب جهانی تعریف میشود، حضور یا غیبت رهبران کلیدی نمیتواند نادیده گرفته شود. پرسش عمیقتر این است: آیا غیبت شی یک استثناست یا بخشی از دکترین دیپلماتیک جدیدی است؟
در دنیایی که از تکقطبی بودن به سمت مراکز قدرت چندگانه و چندقطبی شدن در حال حرکت است، چین شاید در حال آزمودن این باشد که تا کجا میتواند نفوذش را بدون حضور شخصی [رهبران] اعمال کند. این البته بازی پرمخاطرهای است، چون در سیاست جهانی غیبت میتواند بلندتر از کلمات سخن بگوید. و بریکس فقط یک گروه نیست. ائتلاف پیشرو اقتصادهای نوظهور است. آیندهٔ آن فقط به قراردادهای تجاری و گسترش اعضا بستگی ندارد، بلکه به مشارکت شخصی رهبران نیز وابسته است. اعتماد، چشمانداز، و وحدت- اینها فقط با آمار اقتصادی ساخته نمیشود. نخستوزیر لیانگ ممکن است نمایندهٔ چین در ریو باشد، اما همه چشم به صندلی خالیای خواهند داشت که میپرسد: «شی جینپینگ کجاست؟» همزمان با بازآرایی ائتلافهای جهانی و دگرگونی نهادها، بریکس در مرکز چیزی بزرگ قرار دارد. اینکه چین بخواهد از پیشرو بودن یا سایهنشینی رهبری کند، نهتنها آیندهٔ بریکس، بلکه آیندهٔ قدرت جهانی را نیز تعریف خواهد کرد. غیبت شی جینپینگ ممکن است بهمعنای پایان تعهد چین به بریکس نباشد، اما ممکن است آغاز چیزی دیگر باشد.