یکشنبه ۲۶ خرداد ۱۴۰۴
از آنجا که کاربرد هوش مصنوعی و دیگر فناوریها باعث تسریع در تصمیمگیریها در اوضاع بحرانی میشود، خطر وقوع درگیری هستهیی در نتیجهٔ ارتباط نادرست، سوءتفاهم، یا حادثهٔ فنی بیشتر است.
لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو: مؤسسهٔ بینالمللی پژوهش صلح استکهلم «سیپری» (SIPRI) امروز گزارش سالانهٔ ۲۰۲۵ این نهاد را منتشر کرد. نتیجهگیری سیپری بر اساس دادههایی که جمعآوری و بررسی کرده این است که در زمانی که مقررات و شیوههای نظارت بر تسلیحات بسیار ضعیف شده است، مسابقهٔ تسلیحاتی هستهیی جدیدی در جهان دیده میشود.
در ادامه، خلاصهای از بیانیهٔ رسانهیی این مؤسسه دربارهٔ گزارش امسالش را میخوانید.
زرادخانههای هستهیی جهان در حال بزرگ شدن و ارتقا
تقریباً همهٔ نُه (۹) کشور مسلح به سلاح هستهیی- ایالات متحد آمریکا، روسیه، بریتانیا، فرانسه، چین، هند، پاکستان، جمهوری دموکراتیک خلق کره (کره شمالی)، و اسرائیل- در سال ۲۰۲۴ به برنامههای مدرنسازی گسترده و سریع سلاحهای هستهیی ادامه دادند و سلاحهای موجود را بهسازی کردند و ارتقا دادند و نسخههای جدیدتری به آنها اضافه کردند.
از کل موجودی حدود ۱۲۲۴۱ کلاهک هستهیی در جهان در ژانویه ۲۰۲۵، حدود۹۶۱۴ کلاهک در انبارهای نظامی برای استفادهٔ بالقوه ذخیره شدهاند (جدول زیر را ببینید). برآورد میشود که ۳۹۱۲ عدد از این کلاهکها بر موشکها و هواپیماها نصب شدهاند و بقیه در انبار مرکزی نگهداری میشوند. حدود ۲۱۰۰ کلاهک نصب شده روی موشکهای بالیستیک در حالت آمادهباش عملیاتی فوری نگه داشته شدهاند. تقریباً همهٔ این کلاهکها متعلق به روسیه یا ایالات متحد آمریکا بود، اما چین نیز اکنون، در زمان صلح، ممکن است برخی از کلاهکها را روی موشکها گذاشته باشد.
از زمان پایان جنگ سرد، برچیدن تدریجی کلاهکهای از رده خارج در روسیه و آمریکا معمولاً از نصب کلاهکهای جدید پیشی میگرفت که به کاهش کلی سالبهسال در موجودی جهانی سلاحهای هستهیی منجر میشد. این روند در سالهای آینده احتمالاً معکوس خواهد شد، زیرا سرعت برچیدن سلاحها در حال کاهش است، در حالی که آمادهسازی سلاحهای هستهیی جدید شتاب میگیرد.
هانس ام کریستنسن، همکار ارشد برنامه سلاحهای کشتار جمعی سیپری و مدیر پروژهٔ اطلاعات هستهیی در فدراسیون دانشمندان آمریکایی (FAS) گفت: «دوران کاهش تعداد سلاحهای هستهیی در جهان، که از زمان پایان جنگ سرد ادامه داشت، دارد به پایان میرسد. در عوض، اکنون شاهد روند روشنی از رشد زرادخانههای هستهیی، لفاظیهای خطرناک دربارهٔ سلاحهای هستهیی، و کنار گذاشتن توافقهای نظارت بر تسلیحات هستیم.»
روسیه و ایالات متحد آمریکا در مجموع در حدود۹۰درصد از کل سلاحهای هستهیی را در اختیار دارند. به نظر میرسد که ذخایر نظامی آنها (یعنی کلاهکهای قابلاستفاده) در سال ۲۰۲۴ نسبتاً ثابت مانده است، اما هر دو کشور در حال اجرای برنامههای نوسازی گستردهایاند که میتواند اندازه و تنوع زرادخانههایشان را در آینده افزایش دهد. اگر توافق جدیدی برای محدود کردن ذخایر آنها حاصل نشود، به نظر میرسد که پس از انقضای «پیمان دوجانبهٔ اقدام برای کاهش و محدودسازی بیشتر سلاحهای تهاجمی استراتژیک» (استارت جدید، New START) در فوریه ۲۰۲۴، تعداد کلاهکهایی که این دو کشور بر روی موشکهای استراتژیک نصب میکنند افزایش خواهد یافت.
برنامهٔ جامع مدرنسازی هستهیی ایالات متحد آمریکا در حال پیشرفت است، اما در سال ۲۰۲۴ با دشواریهایی در برنامهریزی و تأمین بودجه مواجه شد که ممکن است ایجاد زرادخانهٔ استراتژیک جدید را به تأخیر بیندازد و هزینهٔ آن را بسیار افزایش دهد. علاوه بر این، افزودن سلاحهای هستهیی غیراستراتژیک جدید به زرادخانهٔ آمریکا فشار بیشتری بر برنامهٔ مدرنسازی خواهد آورد.
برنامهٔ مدرنسازی هستهیی روسیه نیز با چالشهایی مواجه است که در سال ۲۰۲۴ شامل ناکامی در آزمایشها و تأخیر بیشتر تهیه و تولید «موشک بالیستیک قارهپیما»ی جدید (ICBM) «سارمات» و بهسازی و ارتقای کیفیت کُندتر از حد انتظار سامانههای دیگر بود. علاوه بر این، افزایش کلاهکهای هستهیی غیراستراتژیک روسیه، که آمریکا در سال ۲۰۲۰ پیشبینی کرده بود، تا کنون محقق نشده است.
با این همه، این احتمال وجود دارد که میزان استقرار سلاحهای هستهیی روسیه و ایالات متحد آمریکا در سالهای آینده افزایش یابد. این افزایش در روسیه بیشتر در نتیجهٔ مدرنسازی نیروهای استراتژیک باقیمانده برای حمل کلاهکهای بیشتر بر روی هر موشک و بارگیری مجدد برخی از سیلوهایی است که در گذشته خالی شده بودند. افزایش استقرار سلاحهای هستهیی در آمریکا ممکن است در نتیجهٔ نصب کلاهکهای بیشتر در پرتابگرهای موجود، فعال شدن مجدد پرتابگرهای خالی، و اضافه شدن سلاحهای هستهیی غیراستراتژیک جدید به زرادخانهٔ رخ دهد. حامیان سلاحهای هستهیی در آمریکا برای انجام این اقدامات، بهعنوان واکنشی به استقرار هستهیی جدید چین، فشار میآورند.
نیروهای هستهیی جهان، ژانویه ۲۰۲۵
سیپری تخمین میزند که چین اکنون حداقل ۶۰۰ کلاهک هستهیی دارد. زرادخانهٔ هستهیی چین از سال ۲۰۲۳ با حدود ۱۰۰ کلاهک جدید در سال در حال رشد سریعتر از هر کشور دیگری بوده است. تا ژانویه ۲۰۲۵، چین حدود ۳۵۰ سیلوی جدید موشک بالیستیک قارهپیما (ICBM) را در سه میدان بزرگ در شمال کشور و سه منطقهٔ کوهستانی در شرق آن کشور تکمیل کرده یا در شرف تکمیل کردن بود. بسته به اینکه چین نیروهایش را چگونه سازمان بدهد، تا پایان این دهه ممکن است دستکم به اندازهٔ روسیه یا آمریکا موشکهای بالیستیک قارهپیما داشته باشد. با این حال، حتی اگر چین تا سال ۲۰۳۵ به حداکثر تعداد پیشبینیشده ۱۵۰۰ کلاهک هم برسد، باز هم این میزان فقط حدود یکسوم ذخایر هستهیی فعلی هر کدام از دو کشور روسیه و آمریکا خواهد بود.
اگرچه تصور نمیشود که بریتانیا زرادخانهٔ سلاحهای هستهییاش را در سال ۲۰۲۴ افزایش داده باشد، پیشبینی میشود که ذخایر کلاهکهای هستهیی این کشور در آینده افزایش یابد. دولت حزب کار که در تابستان پارسال انتخابات شد در جریان مبارزات انتخاباتی تعهدش را به ادامهٔ ساخت چهار زیردریایی جدید مجهز به موشک بالیستیک هستهیی (SSBN)، حفظ بازدارندگی هستهیی مداوم بریتانیا در دریا، و اجرای «همهٔ بهسازیها و ارتقاهای لازم» در زرادخانهٔ هستهیی بریتانیا در آینده اعلام کرد. با این حال، دولت بریتانیا اکنون با چالشهای عملیاتی و مالی چشمگیری روبهروست.
فرانسه در سال ۲۰۲۴ به برنامههایش برای تولید نسل سوم زیردریاییهای مجهز به موشک بالیستیک هستهیی و موشک کروز جدید هواپرتاب و همچنین نوسازی و بهسازی و ارتقای سامانههای موجود، از جمله موشک بالیستیک بهسازیشده با اصلاح کلاهک جدید ادامه داد.
گمان بر این است که هند نیز بار دیگر زرادخانهٔ هستهییاش را در سال ۲۰۲۴ اندکی گسترش داده و به طراحی و تولید انواع جدید سامانههای شلیک هستهیی ادامه داده است. موشکهای جدید «کانیسترشده» (canisterized) هند، که با کلاهکهایش میتوان آن را حمل کرد، ممکن است قادر به حمل کلاهکهای هستهیی در زمان صلح و احتمالاً حتی چند کلاهک هستهیی بر روی هر موشک باشند.
پاکستان نیز در سال ۲۰۲۴ به تولید سامانههای شلیک جدید و انباشت مواد شکافتپذیر ادامه داد که نشان میدهد زرادخانهٔ هستهییاش ممکن است در دههٔ آینده گسترش یابد.
جمهوری دموکراتیک خلق کره (کرهٔ شمالی) نیز برنامهٔ هستهیی نظامیاش را بهعنوان عنصر اصلی استراتژی تأمین امنیت ملی در اولویت قرار داده است. به برآورد سیپری، این کشور اکنون حدود ۵۰ کلاهک سوار کرده است، مواد شکافتپذیر کافی برای تولید تا ۴۰ کلاهک دیگر در اختیار دارد، و تولید مواد شکافتپذیر را شتاب بخشیده است. مقامات کرهٔ جنوبی در ژوئیه ۲۰۲۴ هشدار دادند که کرهٔ شمالی در «مراحل نهایی» تولید نوعی «سلاح هستهیی تاکتیکی» است. در نوامبر ۲۰۲۴، کیم جونگ اون، رهبر کرهٔ شمالی، خواستار گسترش «نامحدود» برنامهٔ هستهیی آن کشور شد.
همچنین، اعتقاد بر این است که اسرائیل– که هرگز داشتن سلاح هستهیی را آشکارا تأیید نکرده است- در حال مدرنسازی زرادخانهٔ هستهییاش است. اسرائیل در سال ۲۰۲۴ یک سامانهٔ پیشرانهٔ موشکی را آزمایش کرد که ممکن است مربوط به خانوادهٔ موشکهای بالیستیک هستهیی «جریکو» باشد. همچنین، به نظر میرسد که اسرائیل در حال بهسازی سایت رآکتور تولید پلوتونیوم در «دیمونا» است.
کنترل تسلیحات در بحبوحهٔ مسابقه تسلیحاتی جدید در بحران است
دن اسمیت، مدیر سیپری، در مقدمهاش بر سالنامهٔ سیپری ۲۰۲۵ در مورد چالشهای پیش روی نظارت بر تسلیحات هستهیی و چشمانداز مسابقهٔ تسلیحات هستهیی جدید هشدار میدهد.
او میگوید: «نشانهها حاکی از آن است که مسابقهٔ تسلیحاتی جدیدی در جریان است که خطر و نااطمینانی بسیار بیشتری نسبت به مسابقهٔ تسلیحاتی پیشین دارد.» طراحی و تولید و کاربرد سریع مجموعهای از فناوریها- برای مثال در حوزههای هوش مصنوعی (AI)، قابلیتهای سایبری، داراییهای فضایی، دفاع موشکی، و کوانتوم- تعریف کاملاً تازهای از قابلیتهای هستهیی، بازدارندگی، و دفاع مطرح کرده و در نتیجه سرچشمهٔ بالقوهای برای بیثباتی شده است. پیشرفت در دفاع موشکی و نصب فناوری کوانتومی در اقیانوسها در نهایت میتواند بر آسیبپذیری عناصر اساسی زرادخانههای هستهیی کشورها مؤثر باشد
علاوه بر این، از آنجا که کاربرد هوش مصنوعی و دیگر فناوریها باعث تسریع در تصمیمگیریها در اوضاع بحرانی میشود، خطر وقوع درگیری هستهیی در نتیجهٔ ارتباط نادرست، سوءتفاهم، یا حادثهٔ فنی بیشتر است.
کشورهای بیشتری به فکر تولید یا میزبانی سلاحهای هستهییاند
در سال ۲۰۲۴ بلاروس و روسیه بار دیگر از استقرار سلاحهای هستهیی روسیه در خاک بلاروس صحبت کردند، در حالی که چند عضو اروپایی ناتو نیز برای میزبانی سلاحهای هستهیی ایالات متحد آمریکا در خاک کشورشان ابراز تمایل کردهاند. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، بار دیگر گفت که بازدارندگی هستهیی فرانسه باید «بُعد اروپایی» داشته باشد.
مت کوردا، محقق ارشد بخش برنامهٔ سلاحهای کشتار جمعی سیپری و از مدیران پروژهٔ اطلاعات هستهیی در فدراسیون دانشمندان آمریکایی، گفت: «بسیار مهم است که به یاد داشته باشیم که سلاحهای هستهیی تضمینکنندهٔ امنیت نیستند. همانطور که شعلهور شدن خصومتهای اخیر در هند و پاکستان بهوضوح نشان داد، سلاحهای هستهیی از درگیری جلوگیری نمیکنند. همچنین، این سلاحها با خطر عظیم تشدید تنش و اشتباه محاسباتی فاجعهبار همراهاند- بهویژه زمانی که اطلاعات نادرست پخش شود- و در نهایت حتی ممکن است باعث کاهش امنیت جمعیت کشورها شود، نه امنیت بیشتر.»
امنیت و ثبات جهانی در معرض خطر فزاینده
در پنجاه و ششمین سالنامهٔ سیپری وخامت پیوستهٔ امنیت جهانی در سال گذشته را نیز بررسی شده. جنگ در اوکراین، غزه، و جاهای دیگر ادامه یافت که علاوه بر تحمیل هزینههای انسانی وحشتناک، اختلافهای ژئوپلیتیکی را نیز افزایش داد. علاوه بر این، انتخاب دونالد ترامپ بیاطمینانی بیشتری- در اروپا و همچنین در مناطق دورتر- به وجود آورده است، از جمله در مورد سمتگیری آیندهٔ سیاست خارجی ایالات متحد آمریکا و قابلاعتماد بودن این کشور بهعنوان متحد یا شریک اقتصادی.
سالنامهٔ ۲۰۲۵ سیپری علاوه بر پرداختن دقیق همیشگیاش به کنترل و نظارت بر تسلیحات هستهیی، مسائل خلعسلاح، و منع گسترش سلاحهای هستهيی، حاوی دادهها و بررسیها و تحلیلهایی در مورد تحول جدید در هزینههای نظامی جهانی، انتقال بینالمللی تسلیحات، تولید تسلیحات، عملیات صلح چندجانبه، درگیریهای مسلحانه و نظامی، تهدیدهای سایبری و دیجیتالی، حکمرانی امنیت فضایی، و موضوعهای دیگر است.